Ngày 30/4, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại các đối tác thương mại. Đáng chú ý, Việt Nam bị đưa vào nhóm “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country - PFC) - mức cảnh báo cao nhất theo cơ chế Đặc biệt 301. Đây cũng là lần đầu tiên sau 13 năm Hoa Kỳ áp dụng mức xếp loại này với một đối tác thương mại, kể từ Ukraine năm 2013.

Theo USTR, quyết định trên xuất phát từ 5 nhóm vấn đề chính gồm: thực thi chưa hiệu quả với vi phạm bản quyền trên môi trường số; xử lý hàng giả, hàng xâm phạm nhãn hiệu còn hạn chế; cơ chế thực thi tại biên giới chưa đầy đủ; chưa có biện pháp đáng kể đối với việc sử dụng phần mềm không bản quyền trong doanh nghiệp; và thiếu quy định hình sự phù hợp với hành vi chiếm dụng tín hiệu truyền hình cáp, vệ tinh mã hóa.

Diễn biến này được cộng đồng doanh nghiệp theo dõi sát bởi Điều khoản 301 từng được Mỹ sử dụng để điều tra Trung Quốc giai đoạn 2017 liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo. Các kết luận sau đó trở thành cơ sở cho hàng loạt gói thuế bổ sung đối với hàng hóa Trung Quốc, nhiều biện pháp vẫn kéo dài tới nay. Vì vậy, dù hiện nay chưa có biện pháp thương mại cụ thể nào được áp dụng với Việt Nam, việc bị đưa vào nhóm PFC vẫn được xem là tín hiệu cảnh báo mạnh đối với môi trường thương mại và xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, giới chuyên gia cho rằng điều quan trọng nhất hiện nay là doanh nghiệp cần chủ động rà soát toàn bộ hệ thống tuân thủ, đặc biệt với các doanh nghiệp có thị trường, đối tác hoặc chuỗi cung ứng gắn chặt với Hoa Kỳ.

Doanh nghiệp cần rà soát toàn diện hệ thống tuân thủ

Theo khuyến nghị từ VCCI, các doanh nghiệp cần khẩn trương kiểm tra hiện trạng tuân thủ trong nội bộ tổ chức, nhất là ở những nội dung được USTR nêu trong báo cáo. Việc rà soát nên bắt đầu từ tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng trong doanh nghiệp; tình trạng sử dụng hình ảnh, nhãn hiệu, bao bì, mẫu mã, nội dung quảng bá; nguồn gốc và quyền sử dụng hợp pháp đối với dữ liệu, thiết kế, tài liệu kỹ thuật, tác phẩm số và các nội dung tiếp thị.

Doanh nghiệp cũng cần lưu ý hoàn thiện hồ sơ nội bộ chứng minh quyền sử dụng hợp pháp hoặc quyền sở hữu đối với các tài sản sở hữu trí tuệ có liên quan, nhằm giảm thiểu rủi ro khi phát sinh yêu cầu giải trình hoặc tranh chấp.

Đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ nền tảng số, thương mại điện tử, dịch vụ lưu trữ, trung tâm dữ liệu, mạng xã hội hoặc các hạ tầng trung gian khác, cần chủ động củng cố quy trình kiểm soát nội dung và kiểm duyệt người bán, tăng cường cơ chế tiếp nhận và xử lý phản ánh về xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời kịp thời gỡ bỏ hàng hóa, gian hàng hoặc nội dung có dấu hiệu vi phạm rõ ràng.

Với các trường hợp có nguy cơ cao, đặc biệt là hàng hóa liên quan đến y tế, thực phẩm, thực phẩm chức năng hoặc các website có dấu hiệu cung cấp nội dung vi phạm bản quyền trên quy mô lớn, doanh nghiệp cần có biện pháp ngăn chặn sớm và phối hợp chặt chẽ với cơ quan có thẩm quyền.

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ, bên cạnh việc rà soát tuân thủ sở hữu trí tuệ, cần tiếp tục đẩy mạnh minh bạch hóa thông tin, số hóa hồ sơ và nâng cao khả năng truy xuất trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Đây không chỉ là yêu cầu phục vụ quản trị rủi ro trong trường hợp có diễn biến bất lợi từ phía Hoa Kỳ, mà còn là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao từ thị trường quốc tế về tuân thủ, xuất xứ, chất lượng và tính minh bạch của sản phẩm.

Trong trường hợp USTR quyết định khởi xướng điều tra, các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng liên quan cần chủ động tham gia quá trình cung cấp thông tin, bình luận và phản ánh thực tiễn cho phía Hoa Kỳ thông qua các kênh phù hợp. Việc làm rõ những chuyển biến tích cực trong thực tiễn tuân thủ của doanh nghiệp, những cải cách pháp lý và nỗ lực thực thi của cơ quan nhà nước Việt Nam sẽ có ý nghĩa quan trọng để giúp quá trình đánh giá phản ánh đầy đủ hơn bức tranh thực tế tại Việt Nam. 

Xa hơn, diễn biến từ Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 cũng cho thấy yêu cầu ngày càng cao đối với doanh nghiệp Việt Nam trong việc coi sở hữu trí tuệ không chỉ là vấn đề pháp lý, mà còn là một nội dung của quản trị hiện đại và năng lực cạnh tranh dài hạn. Việc đầu tư cho tuân thủ, kiểm soát rủi ro, số hóa chuỗi cung ứng, chuẩn hóa quy trình nội bộ và đa dạng hóa thị trường sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước những biến động khó lường trong chính sách thương mại quốc tế nói chung và tại thị trường Hoa Kỳ nói riêng.

Ngành thủy sản tăng tốc chuẩn hóa dữ liệu và truy xuất

Trong nhóm chịu tác động lớn nhất, ngành thủy sản đặc biệt quan tâm tới diễn biến lần này do Hoa Kỳ hiện vẫn là một trong những thị trường xuất khẩu trọng điểm của Việt Nam. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), kim ngạch thương mại thủy sản Việt Nam - Hoa Kỳ đã tăng từ vài chục triệu USD lên gần 2 tỷ USD mỗi năm, giúp Mỹ duy trì vị trí thị trường xuất khẩu thủy sản số một của Việt Nam trong nhiều năm.

Tuy nhiên, trong quý I/2026, xuất khẩu thủy sản sang Mỹ giảm 7,4% dù tổng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam vẫn tăng 14,4%, đạt 2,64 tỷ USD. Điều này cho thấy áp lực cạnh tranh, sức mua và chính sách tại thị trường Mỹ đang ngày càng lớn hơn, đặc biệt trong bối cảnh các yêu cầu về truy xuất, minh bạch và trách nhiệm chuỗi cung ứng liên tục được siết chặt.

Doanh nghiệp thủy sản cần sớm chuẩn hóa toàn bộ hệ thống dữ liệu và quản trị tuân thủ.

Theo VASEP, doanh nghiệp thủy sản cần coi đây là “cảnh báo sớm” để chuẩn hóa toàn bộ hệ thống dữ liệu và quản trị tuân thủ. Ngoài việc kiểm tra bản quyền phần mềm, doanh nghiệp cần đẩy mạnh số hóa hồ sơ xuất khẩu và dữ liệu chuỗi cung ứng như vùng nuôi, tàu khai thác, nhật ký sản xuất, chứng nhận an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, chứng từ hải quan, vận đơn và chứng nhận xuất xứ.

Các dữ liệu này cần được lưu trữ trên hệ thống có phân quyền, lịch sử chỉnh sửa và khả năng truy xuất nhanh nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao từ phía nhà nhập khẩu, cơ quan quản lý và hệ thống bán lẻ quốc tế.

Đối với doanh nghiệp có thương hiệu riêng hoặc bán hàng qua hệ thống bán lẻ, VASEP lưu ý cần rà soát lại nhãn hiệu, bao bì, website, hình ảnh và nội dung quảng bá để tránh nguy cơ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ của bên thứ ba. Doanh nghiệp cũng nên chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tại Hoa Kỳ nếu có chiến lược phát triển thương hiệu dài hạn.

VASEP đồng thời khuyến nghị doanh nghiệp xây dựng “hồ sơ tuân thủ doanh nghiệp” bằng dữ liệu số, bao gồm giấy phép sản xuất, chứng nhận chất lượng, chính sách lao động, môi trường, an toàn thực phẩm, bảo mật dữ liệu, sở hữu trí tuệ và quy trình kiểm soát nhà cung cấp. Đây sẽ là cơ sở để doanh nghiệp phản hồi nhanh các yêu cầu thẩm tra từ đối tác nhập khẩu và cơ quan quản lý nước ngoài.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh các thị trường lớn ngày càng siết yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm môi trường - xã hội và minh bạch chuỗi cung ứng, doanh nghiệp nào chuẩn hóa dữ liệu sớm, quản trị tuân thủ tốt và có khả năng chứng minh tính hợp pháp của toàn bộ chuỗi sản xuất sẽ có lợi thế lớn hơn khi tiếp cận thị trường Hoa Kỳ cũng như các thị trường cao cấp khác.

Thu Hương