Sáng 12/5, tại hội thảo với chủ đề “Xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên AI”, lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho rằng cùng với tốc độ phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI), ngành ngân hàng đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải nâng cấp năng lực quản trị rủi ro, bảo vệ dữ liệu và củng cố niềm tin khách hàng.

Không chỉ bảo vệ hệ thống mà phải bảo vệ cả người dùng

Phát biểu tại hội thảo, Phó Thống đốc NHNN Phạm Tiến Dũng cho biết trong những năm qua, ngành ngân hàng đã đạt nhiều kết quả quan trọng trong chuyển đổi số. 

Hiện nay, người dân có thể mở tài khoản, chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, gửi tiết kiệm, vay vốn hay đầu tư chỉ bằng thiết bị di động. Theo ông Phạm Tiến Dũng, nhiều ngân hàng hiện đã đạt trên 95% giao dịch thực hiện trên kênh số.

“Riêng hệ thống Napas thôi thì ngày cao điểm đã xử lý trên 40 triệu giao dịch một ngày”, ông cho biết, đồng thời thông tin toàn hệ thống ngân hàng đang xử lý khoảng 800.000 tỷ đồng/ngày, tương đương khoảng 40–50 tỷ USD luân chuyển qua các hệ thống thanh toán.

Lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước cũng cho biết khoảng 88% người trưởng thành tại Việt Nam hiện có tài khoản ngân hàng và toàn bộ các tài khoản này đã được xác thực với cơ sở dữ liệu căn cước công dân. Những tài khoản chưa xác thực sẽ không thể thực hiện giao dịch trực tuyến.

Phó Thống đốc NHNN Phạm Tiến Dũng phát biểu tại hội thảo.

Theo ông Phạm Tiến Dũng, ngân hàng số càng phát triển thì yêu cầu bảo đảm an toàn, bảo mật và bảo vệ người dùng càng trở nên cấp thiết. 

“Trong kỷ nguyên AI, tốc độ đổi mới công nghệ diễn ra rất nhanh nhưng niềm tin của người dân và doanh nghiệp phải được xây dựng một cách bền bỉ, nhất quán và có trách nhiệm. AI quyết định tốc độ phát triển nhưng niềm tin số sẽ quyết định giới hạn của tăng trưởng tài chính”, Phó Thống đốc nhấn mạnh.

Ông cho rằng nếu người dân không tin tưởng vào sự an toàn của giao dịch số, không tin dữ liệu cá nhân được bảo vệ hay các quyết định tài chính được đưa ra minh bạch, công bằng và có trách nhiệm thì mọi thành tựu công nghệ sẽ khó phát huy đầy đủ giá trị.

Vì vậy, niềm tin số cần được nhìn nhận như một hạ tầng chiến lược của nền kinh tế số, được xây dựng trên nền tảng thể chế, công nghệ, quản trị rủi ro và phối hợp liên ngành.

“Chúng ta không chỉ bảo vệ hệ thống mà phải bảo vệ cả người dùng. Không chỉ xử lý sau khi rủi ro xảy ra mà phải chuyển sang trạng thái phát hiện sớm, cảnh báo sớm, ngăn chặn sớm và phối hợp phản ứng nhanh”, ông nói.

AI mở ra cơ hội lớn nhưng cũng làm thay đổi cấu trúc rủi ro

Tại hội thảo, Phó Thống đốc cũng đánh giá AI đang mở ra cơ hội lớn cho ngành ngân hàng, từ tối ưu vận hành, tự động hóa quy trình, cá nhân hóa dịch vụ, chấm điểm tín dụng, chăm sóc khách hàng đến phát hiện giao dịch bất thường, phòng chống gian lận và rửa tiền.

Song song với đó, AI cũng kéo theo nhiều rủi ro mới như deepfake, lừa đảo cá nhân hóa, giả mạo danh tính, mô hình “hộp đen”, sự phụ thuộc vào bên thứ ba và nguy cơ tự động hóa các quyết định quan trọng mà thiếu kiểm soát phù hợp. Đặc biệt, trong lĩnh vực ngân hàng, rủi ro không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở hành vi người dùng, dữ liệu cá nhân, luồng giao dịch, các nền tảng kết nối và khả năng tội phạm lợi dụng niềm tin để thực hiện gian lận.

Lãnh đạo NHNN cho biết yêu cầu cấp thiết là không chỉ bảo vệ hệ thống mà phải bảo vệ người dùng; không chỉ phòng thủ riêng lẻ tại từng tổ chức mà cần xây dựng lá chắn chung cho toàn hệ sinh thái; không chỉ xử lý sau khi sự cố xảy ra mà phải chuyển sang mô hình phát hiện sớm, cảnh báo sớm, ngăn chặn sớm và phối hợp phản ứng nhanh.

Với vai trò cơ quan quản lý Nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước theo đuổi quan điểm nhất quán: khuyến khích đổi mới sáng tạo và thúc đẩy chuyển đổi số, nhưng đổi mới phải đi kèm an toàn; phát triển phải song hành với kiểm soát rủi ro; tiện ích cho khách hàng phải gắn với bảo vệ khách hàng.

Đối với AI trong hoạt động ngân hàng, định hướng của Ngân hàng Nhà nước là thúc đẩy AI có trách nhiệm, dựa trên quản trị rủi ro, bảo vệ dữ liệu, minh bạch, trách nhiệm giải trình và lấy khách hàng làm trung tâm. AI có thể hỗ trợ cảnh báo, khuyến nghị, nhưng không được làm lu mờ trách nhiệm cuối cùng của con người và tổ chức tài chính. 

Phó Thống đốc cho biết, sau khi Thủ tướng Chính phủ ban hành quyết định liên quan đến AI, ngành ngân hàng sẽ xây dựng và ban hành các quy định cụ thể về ứng dụng AI trong những hoạt động trọng yếu như quyết định giao dịch, quyết định cho vay hay dừng giao dịch, nhằm bảo đảm AI được triển khai trên nền tảng đáng tin cậy và có trách nhiệm.

Ông Hoàng Minh Tiến - đại diện Cục Công nghệ thông tin NHNN phát biểu tại hội thảo.

Ông Hoàng Minh Tiến - đại diện Cục Công nghệ thông tin NHNN cho rằng chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc mô hình hoạt động của ngành ngân hàng.

Nếu trước đây chuyển đổi số chủ yếu là số hóa quy trình và đưa dịch vụ lên môi trường trực tuyến thì hiện nay, với sự phát triển mạnh mẽ của AI, ngành ngân hàng đang bước sang giai đoạn “ngân hàng thông minh dựa trên dữ liệu”.

Nhiều tổ chức tín dụng đã chuyển từ mô hình dữ liệu phân tán sang dữ liệu tập trung, xây dựng kho dữ liệu thống nhất và triển khai AI trong gợi ý sản phẩm, phân loại giao dịch, phát hiện gian lận cũng như nâng cao chất lượng tương tác với khách hàng.

Theo ông Tiến, AI đang tạo ra bước ngoặt lớn cho ngành ngân hàng khi không chỉ giúp tối ưu vận hành, cá nhân hóa dịch vụ và nâng cao trải nghiệm khách hàng mà còn làm thay đổi toàn bộ cách quản trị rủi ro và bảo vệ hệ thống tài chính.

Ông cho biết hiện hơn 70% tổ chức tín dụng tại Việt Nam đã ứng dụng AI và Machine Learning trong nhiều khâu như chatbot, eKYC, phát hiện gian lận, phòng chống rửa tiền, chấm điểm tín dụng hay tự động hóa quy trình nghiệp vụ. Nhiều ngân hàng đạt tỷ lệ giao dịch số tới 95-99%.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội, AI cũng kéo theo hàng loạt rủi ro mới. Theo đại diện NHNN, trong kỷ nguyên AI, rủi ro không còn chỉ nằm ở hạ tầng công nghệ mà đã mở rộng sang dữ liệu, thuật toán, mô hình ra quyết định, nhà cung cấp công nghệ và cả hành vi người dùng.

Ông cảnh báo AI đang bị tội phạm lợi dụng để tạo deepfake, giả mạo giọng nói, hình ảnh, video và xây dựng các kịch bản lừa đảo cá nhân hóa tinh vi hơn, khiến ranh giới thật - giả ngày càng khó nhận biết. Điều này buộc ngành ngân hàng phải chuyển từ mô hình phòng thủ truyền thống sang phát hiện bất thường theo thời gian thực, xác thực đa lớp và giám sát hành vi.

Bên cạnh đó, ông Tiến cho rằng nguy cơ rò rỉ dữ liệu và xâm phạm quyền riêng tư đang trở thành thách thức lớn khi AI xử lý khối lượng lớn dữ liệu tài chính, sinh trắc học và hành vi khách hàng. Nếu không kiểm soát chặt việc phân quyền, mã hóa và giám sát dữ liệu, chính dữ liệu có thể trở thành điểm yếu lớn nhất của ngân hàng.

Đại diện NHNN cũng lưu ý rủi ro thuật toán thiên lệch và thiếu minh bạch. Các mô hình AI có thể đưa ra quyết định sai lệch trong chấm điểm tín dụng hoặc đánh giá rủi ro nếu dữ liệu huấn luyện thiếu tính đại diện. Với những mô hình “hộp đen”, ngân hàng thậm chí khó giải thích lý do hệ thống đưa ra quyết định cụ thể.

Ngoài ra, AI còn làm gia tăng rủi ro vận hành khi các mô hình có thể bị tấn công, thao túng dữ liệu hoặc tạo ra thông tin sai lệch. Việc phụ thuộc vào một số ít nhà cung cấp AI và nền tảng điện toán đám mây cũng có thể tạo ra rủi ro tập trung công nghệ và ảnh hưởng tới an toàn của toàn hệ thống tài chính.

Theo ông Hoàng Minh Tiến, khi nhiều ngân hàng cùng sử dụng các mô hình và dữ liệu tương tự nhau, AI còn có nguy cơ khuếch đại hành vi bầy đàn trên thị trường, làm gia tăng biến động và rủi ro lan truyền trong hệ thống tài chính.

Đó là lý do các cơ quan quản lý tài chính trên thế giới ngày càng quan tâm đến việc giám sát AI không chỉ ở cấp tổ chức mà cả ở cấp hệ thống.

Thu Hương