Smart home: từ thiết bị điện tử thành hệ thống dữ liệu

Trong vài năm trở lại đây, smart home không còn là một tiện ích mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành một cấu phần quen thuộc trong sản phẩm bất động sản. Từ căn hộ trung cấp đến các đại đô thị, hệ thống điều khiển thông minh, khóa cửa điện tử, camera, cảm biến môi trường… đang dần được xem như “tiêu chuẩn mới” nhằm nâng tầm trải nghiệm sống.

Tuy nhiên theo các chuyên gia an ninh mạng, khi công nghệ bước vào không gian riêng tư nhất của con người (ngôi nhà). Nó không dừng ở sự tiện nghi mà rủi ro an ninh dữ liệu trong môi trường cần được quan tâm nhiều hơn.

Smart home không còn là một tiện ích mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành một cấu phần quen thuộc trong sản phẩm bất động sản.

Ở góc độ thị trường, smart home đang phát triển với tốc độ rất nhanh. Nhiều chủ đầu tư bất động sản tích cực tích hợp công nghệ vào sản phẩm như một điểm nhấn cạnh tranh, thậm chí xem đây là yếu tố gia tăng giá trị. Không khó để bắt gặp những cụm từ như “căn hộ thông minh”, “đô thị thông minh”, “chuẩn sống 4.0” trong các tài liệu bán hàng.

Tuy nhiên, phía sau "lớp vỏ" marketing, mức độ triển khai thực tế lại rất khác nhau. Trong nhiều trường hợp, các hệ thống smart home chỉ dừng lại ở thiết bị cơ bản như công tắc, cảm biến, điều khiển qua ứng dụng, kết nối phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng bên thứ ba …

Sự thiếu đồng bộ, thiếu kiểm định và thiếu tiêu chuẩn chung khiến nhiều hệ thống tồn tại rủi ro ngay từ khi đưa vào sử dụng. Một camera không mã hóa dữ liệu, khóa cửa sử dụng mật khẩu mặc định hay một ứng dụng kết nối qua máy chủ không rõ tiêu chuẩn bảo mật.

Những điểm yếu này có thể không gây ra vấn đề ngay lập tức, nhưng khi bị khai thác, hậu quả không còn là lỗi kỹ thuật đơn thuần. Đó có thể là sự cố an ninh mạng, liên quan trực tiếp đến quyền riêng tư và an toàn của cư dân.

Theo chuyên gia proptech (công nghệ bất động sản) đánh giá, về bản chất, smart home không chỉ là tập hợp các thiết bị điện tử mà cả một hệ thống kết nối, thu thập và xử lý dữ liệu liên tục. Mỗi thao tác bật đèn, mỗi lần mở cửa, mỗi khung hình từ camera đều có thể trở thành dữ liệu, được lưu trữ, phân tích và thậm chí chia sẻ. Chính vì vậy, smart home không còn đơn thuần thuộc phạm vi điện, điện tử, mà đã bước sang lĩnh vực dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.

Dù tại Việt Nam chưa có khung pháp lý cho smart home, nhưng nhiều năm qua, các hệ thống này đang chịu sự điều chỉnh bởi nhiều lớp pháp lý như Luật An ninh mạng 2018, Luật An toàn thông tin mạng 2015 và đặc biệt là Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

“Trong đó, mọi dữ liệu phát sinh từ thiết bị thông minh đều có thể được xem là dữ liệu cá nhân. Điều đó đồng nghĩa, nếu hệ thống bị xâm nhập, rò rỉ hoặc sử dụng sai mục đích, trách nhiệm pháp lý không chỉ dừng ở lỗi kỹ thuật mà có thể kéo theo hệ quả nghiêm trọng hơn”, một chuyên gia proptech cho hay.

Smart home: Quản lý từ gốc

Trên thế giới, các cảnh báo về thiết bị IoT (Internet of Things – Internet vạn vật) bị tấn công đã được cảnh báo từ nhiều năm qua. Camera gia đình bị truy cập trái phép, hệ thống điều khiển bị chiếm quyền từ xa hay thiết bị bị biến thành “cửa hậu” để xâm nhập mạng nội bộ không còn là kịch bản xa vời.

“Mỗi thiết bị IoT trong gia đình đều là một điểm truy cập mạng nếu không được cấu hình và bảo mật đúng cách và trở thành cửa ngõ cho tấn công mạng. Nguy hiểm ở chỗ, người dùng thường không nhận thức được rủi ro này”, một chuyên gia an ninh mạng cho hay.

Tại Việt Nam, dù chưa có thống kê riêng rủi ro từ smart home, nhưng trên một số diễn đàn bàn luận về tài khoản thiết bị bị chiếm quyền, truy cập trái phép vào hệ thống giám sát đang xuất hiện ngày càng nhiều.

Để hạn chế rủi ro, các nước Châu Âu đã quy định bảo vệ dữ liệu chung (GDPR) yêu cầu các thiết bị phải tuân thủ nguyên tắc “bảo vệ dữ liệu ngay từ thiết kế”. Điều này buộc nhà sản xuất phải tích hợp bảo mật ngay từ đầu.

Còn tại Hoa Kỳ, Luật bảo mật IoT của bang California đã quy định các thiết bị không được sử dụng mật khẩu mặc định giống nhau như một yêu cầu đơn giản nhưng đánh trúng lỗ hổng phổ biến nhất. Trong khi đó, Singapore triển khai chương trình dán nhãn an ninh mạng cho thiết bị IoT, cho phép người tiêu dùng nhận diện mức độ an toàn trước khi sử dụng.

“Điểm chung của các quy định này là “gán” trách nhiệm được đặt lên nhà sản xuất và đơn vị triển khai, thay vì đẩy hoàn toàn cho người dùng”, một chuyên gia an ninh mạng phân tích.

Tại Việt Nam, dù chưa có thống kê riêng rủi ro từ smart home, nhưng trên một số diễn đàn bàn luận về tài khoản thiết bị bị chiếm quyền, truy cập trái phép vào hệ thống giám sát đang xuất hiện ngày càng nhiều.

“Hiện smart home đang bị ‘marketing hóa’ rất mạnh trong bất động sản. Không ít dự án sử dụng công nghệ như một công cụ định vị giá trị, nhưng phần lõi (tức là hệ thống vận hành và bảo mật) lại chưa được đầu tư tương xứng”, chuyên gia proptech đánh giá.

Một điểm dễ gây hiểu nhầm là việc Việt Nam chưa có khung pháp lý riêng cho smart home đồng nghĩa với việc lĩnh vực này chưa được quản lý. Tuy nhiên trên thực tế, các quy định hiện hành đã bao phủ nhiều khía cạnh quan trọng, đặc biệt là liên quan đến dữ liệu cá nhân. Vấn đề nằm ở chỗ, tại Việt Nam đang thiếu các tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể và cơ chế kiểm định dành riêng cho thiết bị IoT và smart home.

Điều này dẫn đến một thực tế doanh nghiệp có thể triển khai nhanh nhưng mức độ an toàn phụ thuộc vào năng lực từng đơn vị; người mua gần như không có công cụ để đánh giá. Trong khi đó, các yếu tố quan trọng như dữ liệu được lưu trữ ở đâu, ai có quyền truy cập, hệ thống có được kiểm thử an ninh hay không lại hiếm khi được minh bạch trong tài liệu bán hàng.

Có thể nói, smart home đang trở thành một phần tất yếu của đời sống hiện đại. Khi ngôi nhà được kết nối IoT, nó cũng đồng thời trở thành một hệ thống dữ liệu, nơi mỗi hành vi sinh hoạt đều có thể bị ghi nhận, lưu trữ và khai thác.

Câu hỏi đặt ra "ngôi nhà thông minh” đang ở mức độ an toàn, khả năng kiểm soát và trách nhiệm pháp lý của hệ thống đó. "Cái giá của sự tiện nghi không chỉ nằm ở chi phí đầu tư, mà còn ở việc người dùng có còn nắm giữ quyền kiểm soát đối với chính không gian sống của mình hay không?", một chuyên gia an ninh mạng đặt vấn đề.

Nguyễn Tiệp - Sỹ Đồng