Khi hành vi là nơi bị tấn công - giáo dục phải chạm vào hành vi

Không gian mạng ngày nay không còn tồn tại tách biệt, mà chính là một phần đời sống thật của trẻ em Việt Nam. Các em học - chơi - kết nối - nhận thông tin - tự khám phá thế giới ngay trên môi trường số. Chính vì “thế giới đó là thật”, những cạm bẫy cũng len vào rất thật: mã QR đổi quà, đường link săn thưởng, nút bấm “nhận đồ miễn phí”… Trẻ em phản ứng theo bản năng, phản xạ - trước khi kịp lý trí. Và hacker, scammer, kẻ xấu trên mạng đang đánh thẳng vào điểm yếu đó: impulsive click - hành động theo cảm xúc.

Các bạn trẻ cùng các em nhỏ tham gia ngày hội An toàn trực tuyến "Không một mình".

Quang cảnh ngày hội, nhiều người dân, các bạn trẻ vẫn không ngại thời tiết lạnh giá của Hà Nội để tham gia, trải nghiệm.

Vì vậy, giáo dục an toàn số cho trẻ em không còn có thể dừng ở phân phát thông tin – nó phải trở thành một dạng huấn luyện phản xạ sinh tồn. Ngày 2/11 tại phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm, tiếp tục diễn ra Ngày hội An toàn trực tuyến “Không một mình” đã chọn một phương pháp mới: để trẻ tự đối diện tình huống mô phỏng thật, tự “dính bẫy thử”, rồi tự rút kinh nghiệm.

Sáu khu vực trải nghiệm tại sự kiện, từ mê cung lừa đảo, hành lang chứng cứ, tương tác đa giác quan đến khu đổi quà - được thiết kế như những kịch bản mà trẻ em có thể gặp hàng ngày trên môi trường mạng. Những bẫy dụ nhập thông tin, “săn quà”, “trúng thưởng”, “mã QR bất ngờ”... đều xuất hiện dưới dạng trò chơi tương tác.

Ông Lê Bá Nam Linh - đại diện Zeit Media, đơn vị phối hợp tổ chức, giải thích lý do chọn phương pháp này: “Chúng tôi nhận ra: trẻ em không nhớ cảnh báo lý thuyết. Trẻ chỉ nhớ những gì trẻ từng trải qua. Khi các em tự va chạm, tự nhận hậu quả trong một môi trường an toàn, não ghi nó thành phản xạ. Ở ngoài đời thật, phản xạ đó sẽ cứu các em trước khi kẻ xấu có cơ hội ra tay”.

Trần Thảo Vi (Hà Nội) chia sẻ sau khi trải nghiệm: “Ban đầu em nghĩ đây chỉ là game vui, săn quà cho vui. Nhưng khi em bị ‘dính bẫy’ trong mê cung lừa đảo, em mới thấy nếu ngoài đời thật, em cũng dễ bấm như vậy. Em từng nghĩ lừa đảo nhắm vào người lớn, nhưng giờ mới hiểu trẻ như bọn em cũng là mục tiêu. Sau hôm nay, mỗi khi gặp QR hay link nhận quà, em sẽ dừng lại một nhịp trước khi bấm”.

Anh Vương Quốc Phong - Hà Nội trải nghiệm các mô hình lừa đảo mạng được mô phỏng. Ảnh NVCC.

Một người tham gia khác, anh Vương Quốc Phong - Hà Nội, cũng nhìn nhận: “Điều khiến tôi bất ngờ là cảm giác ‘rất thật’. Khi bị đặt vào tình huống, mình hành động theo phản xạ rất nhanh. Đây chính là thứ hacker khai thác. Sự kiện này khiến tôi nhận ra: người lớn cũng dễ bị dẫn dụ chứ không riêng gì trẻ em. Ai cũng cần trải nghiệm thực tế kiểu này để chỉnh lại thói quen dùng mạng”.

Trong bối cảnh AI đang tạo ra các kiểu tấn công mới như deepfake giọng nói người thân, video giả hay hình ảnh tạo bằng AI, não trẻ em rất khó phân biệt đâu là thật - đâu là mồi nhử. Vì vậy, nếu giáo dục an toàn số vẫn chỉ nói lý thuyết, nó sẽ luôn chậm hơn kẻ tấn công. Phòng ngừa phải bắt đầu từ impulse – từ khoảnh khắc chuẩn bị bấm – chứ không phải xử lý sau khi bị lừa.

An toàn số phải trở thành kỹ năng nền của thế hệ trẻ

Ông Vũ Duy Hiền - Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia.

Chia sẻ với phóng viên Tạp chí Điện tử An ninh mạng Việt Nam, ông Vũ Duy Hiền - Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho biết: "Chỉ cần hình thành được thói quen dừng lại 2 giây trước khi bấm - xác suất bị lừa đã giảm hơn một nửa. An toàn số không bắt đầu ở công nghệ cao cấp mà bắt đầu ở hành vi nhỏ”.

Ông Vũ Duy Hiền cho rằng Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia là đơn vị đồng tổ chức và tham gia điều phối trọng tâm của Chiến dịch “Không Một Mình” cùng Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao - Bộ Công an, UBND TP. Hà Nội và Liên minh Niềm tin Số.

Theo ông Hiền, Hiệp hội đảm nhiệm ba vai trò chính: tham mưu kết nối liên ngành để xây dựng mạng lưới bảo vệ trẻ em toàn diện; lan tỏa nhận thức cộng đồng qua hệ thống báo chí chuyên ngành, đặc biệt Tạp chí An ninh mạng Việt Nam; và thúc đẩy hợp tác công - tư - xã hội, hình thành Liên minh Niềm tin Số như một mạng lưới trách nhiệm xã hội trên không gian mạng Việt Nam.

“Chiến dịch ‘Không Một Mình’ là minh chứng cho cam kết của Hiệp hội trong việc xây dựng niềm tin số quốc gia, nơi an ninh mạng trở thành tuyến phòng thủ của lòng tin và nhân văn”, ông Vũ Duy Hiền nhấn mạnh.

Hiệp hội cho biết đang nghiên cứu chuẩn hoá phương pháp “học bằng trải nghiệm” thành chương trình đào tạo an toàn số cho học sinh phổ thông. Khi Việt Nam đặt chuyển đổi số là chiến lược quốc gia, thì bảo vệ trẻ em chính là mắt xích gốc - vì đây là thế hệ sử dụng internet dài nhất, lâu nhất.

Ngày hội “Không một mình” kéo dài đến hết ngày 2/11 và kết thúc bằng ga âm nhạc cộng đồng, khẳng định thông điệp xuyên suốt: không ai phải một mình đối mặt với nguy cơ trên mạng. Và muốn bảo vệ trẻ em, chúng ta phải bắt đầu từ thay đổi hành vi - ngay từ hôm nay, ngay từ những trải nghiệm đầu tiên của các em.

“Không Một Mình” không chỉ là một hoạt động truyền thông cộng đồng đơn lẻ, đây là mô hình thử nghiệm một triết lý mới: bảo vệ trẻ em trên không gian mạng bằng năng lực tự vệ thật - hình thành từ trải nghiệm thật. Khi trẻ em có thể nhận diện bẫy số qua va chạm, qua cảm xúc và qua tình huống mô phỏng, thì những cú click sau này trên mạng sẽ không còn là hành vi vô thức.

Chuyển đổi số quốc gia không chỉ đo bằng hạ tầng, nền tảng hay số hóa dịch vụ công. Nó còn phải được đo bằng khả năng bảo vệ những người nhỏ nhất - người dùng dễ tổn thương nhất - ngay từ điểm xuất phát. Và chính những mô hình như “Không Một Mình” là mắt xích đầu tiên hình thành năng lực đề kháng số trong thế hệ tiếp theo.

Chúng ta có thể phát triển công nghệ mạnh đến đâu - thì niềm tin số của xã hội cũng sẽ chỉ bền vững khi mỗi người dùng tự biết bảo vệ mình. Trẻ em hôm nay chính là lá chắn của ngày mai. Bảo vệ các em không chỉ là trách nhiệm - đó là nền tảng để Việt Nam hình thành niềm tin số quốc gia vững chắc trong tương lai.

Thu Uyên