Các chuyên gia tham gia thảo luận về Bộ quy tắc sử dụng AI trong truyền thông số

Theo chuyên gia Nguyễn Đức Lam, cố vấn chính sách, Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông (IPS), AI không còn là câu chuyện của tương lai, nó đã trở thành một phần mặc định trong đời sống truyền thông số hôm nay. Từ lớp học, tòa soạn đến các nền tảng mạng xã hội, AI hiện diện trong từng thao tác: viết, chỉnh sửa, dựng hình, tổng hợp dữ liệu, thậm chí thay con người thực hiện nhiềucông đoạn sáng tạo.

Chính trong bối cảnh đó, IPS đã biên soạn một bộ quy tắc sử dụng AI trong lĩnh vực truyền thông số và mời các chuyên gia thảo luận góp ý. Buổi thảo luận vừa diễn ra vào chiều 27/2 vừa qua đã ghi nhận nhiều ý kiến trao đổi thẳng thắn, đa chiều. Các chuyên gia cho rằng minh bạch, trách nhiệm và giá trị là những thước đo quan trọng trong kỷ nguyên sáng tạo cùng máy móc, và thừa nhận sự cần thiết của bộ quy tắc. Nhưng làm thế nào để bộ quy tắc thực sự đi vào đời sống là câu hỏi lớn.

Dùng AI thế nào cho đúng

Một thực tế được nhiều chuyên gia nhắc đến: AI đã trở thành công cụ phổ biến đến mức gần như ai cũng sử dụng. TS Nguyễn Đình Hậu - Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông (ĐH KHXH&NV), cho biết khi khảo sát trong lớp học thạc sĩ, gần như 100% học viên đều sử dụng AI trong học tập và nghiên cứu. TS Hậu nói rằng câu chuyện không còn là “có nên dùng hay không”, mà là “dùng ra sao cho đúng”.

Quan điểm này cũng được ông Lê Tiên Long, Công ty Cổ phần Công nghệ và Truyền thông đa phương tiện 5G tán thành. Ông Long nhấn mạnh bộ quy tắc nên được hiểu như một tài liệu gợi ý, còn trách nhiệm pháp lý đã được luật quy định rõ ràng. “Nếu vi phạm, cứ lấy luật ra xử lý. Bộ quy tắc cần định hướng giá trị và hành vi, thay vì cố gắng kiểm soát mọi chi tiết kỹ thuật”, ông Long nói.

Không nên coi việc dùng AI tạo nội dung là “đáng xấu hổ”

Theo nhà báo Nguyễn Phương Ánh, việc sử dụng AI để viết bài hoặc sản xuất nội dung không phải là điều “đáng xấu hổ”. Điều quan trọng nhất không phải là cấm đoán, mà là công khai việc đã sử dụng AI ở mức độ nào.

Bà Ánh nói rằng nhiều người dùng AI nhưng ngại thừa nhận. Có người coi việc sử dụng AI như một điều “không nên nói ra”. Trong khi đó, thực tế là 99 - 100% người làm nội dung đã dùng AI ở mức độ nào đó. Sự thiếu minh bạch khiến công chúng dễ rơi vào trạng thái mất niềm tin, đặc biệt khi nội dung AI ngày càng “thật hơn cả thật”.

Trong bộ quy tắc cũng có phần đề cập đến việc dán nhãn các nội dung do AI tạo ra. Một số chuyên gia đặt vấn đề: Nếu chỉ dùng AI để chỉnh màu ảnh, lọc âm thanh, gợi ý cấu trúc bài viết thì có cần dán nhãn, hay chỉ khi AI tạo ra phần lớn nội dung mới cần dán nhãn hoặc chú thích công khai.

TS Nguyễn Bích Thảo - Đại học Luật Hà Nội đề xuất xây dựng một “thang mức độ sử dụng AI” – từ hỗ trợ kỹ thuật đến tạo sinh hoàn toàn. Khi đó, việc sử dụng AI sẽ rõ ràng, không cảm tính.

Vai trò người sáng tạo và người phân phối nội dung

Góp ý cho một số nội dung trong bộ quy tắc, TS Nguyễn Thị Thanh Thủy, Đại học Văn hóa cho rằng cách xác định đối tượng và phạm vi của bộ quy tắc nếu chỉ tập trung vào người sáng tạo và phân phối nội dung bằng AI thì chưa đầy đủ. Việc loại trừ người phát triển hệ thống AI có thể tạo ra một “khoảng trống trách nhiệm”.

Cũng theo bà Thủy, trong môi trường truyền thông số, người sử dụng và người triển khai công nghệ có mối liên hệ chặt chẽ. Nếu không có cơ chế phản ứng nhanh hoặc quy trình xử lý khi phát hiện sai sót vô ý, bộ quy tắc sẽ thiếu tính hệ thống.

Từ góc nhìn học thuật, bà Thủy đã đưa ra một nhận xét đáng chú ý: định nghĩa “người sử dụng AI để sáng tạo nội dung” đang gộp chung cá nhân đơn lẻ và tổ chức chuyên nghiệp. Trong khi đó, mức độ tác động xã hội và trách nhiệm của hai nhóm này rất khác nhau.

Các chuyên gia thảo luận sôi nổi về phạm vi và quy tắc sử dụng AI để sáng tạo nội dung

Đồng tình với nhận định trên, ông Đinh Trần Tuấn Linh, Giám đốc công nghệ Công ty cổ phần Unikon nói rằng AI đã bước sang giai đoạn mới, không chỉ dừng ở “Gen AI” tạo sinh nội dung mà đang tiến vào các hệ thống tự động hóa phức tạp hơn. Những lỗi cơ bản như “ảo giác dữ liệu”, trích dẫn sai… đang dần được cải thiện qua từng thế hệ AI. Nhưng song song với đó, xuất hiện xu hướng mới: cố tình sử dụng AI để tạo thông tin sai lệch có chủ đích, sản xuất nội dung hàng loạt nhằm thao túng dư luận.

Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào người sáng tạo nội dung, cần mở rộng đối tượng sang người phân phối – những người bấm nút “chia sẻ”. Trong nhiều trường hợp, chính hành vi chia sẻ thiếu kiểm chứng mới là yếu tố khuếch đại thông tin sai lệch.

Định hướng giá trị nội dung

Theo ông Lê Tiên Long, cho thấy các nền tảng lớn như YouTube đang siết chặt nội dung do AI tạo ra, đặc biệt là “rác AI” – những nội dung câu view, thiếu chiều sâu.

Khi duyệt các nội dung đăng tải trên nền tảng của mình, Google hay Facebook không còn dừng ở  tiêu chí “đúng luật”, mà là “có giá trị thực sự”. Nội dung phải có chiều sâu, cảm xúc, giá trị sáng tạo. Những kênh sản xuất hàng loạt nội dung vô nghĩa bằng AI có thể bị xóa chỉ trong một đợt rà soát.

Điều này gợi mở rằng bộ quy tắc không chỉ đề cập đến việc tuân thủ pháp luật, mà còn nên định hướng giá trị nội dung. AI không nên là công cụ để nhân bản sự hời hợt.

Coi trọng tính an toàn, bảo mật thông tin khi sử dụng AI

Đại diện Tạp chí An ninh mạng Việt Nam cho rằng việc sử dụng AI nên tính đến yếu tố an toàn và bảo mật. Người sáng tạo nội dung cần sử dụng các công cụ AI có tính bảo mật cao hoặc dữ liệu từ các nguồn chính thống, tránh việc nội dung do mình tạo ra có thể gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia.

Dẫn chứng rằng nhiều quốc gia hiện nay đang xây dựng hệ thống AI chủ quyền (soverenty AI) để tránh bị đe dọa đến an ninh, an toàn thông tin, đại diện Tạp chí An ninh mạng đề xuất bổ sung nguyên tắc “Tính an toàn” bên cạnh 6 nguyên tắc cho nhà sáng tạo nội dung đã được đề cập trong bộ quy tắc.

Tổng thể, các ý kiến tại buổi thảo luận đều đồng thuận rằng việc xây dựng bộ quy tắc là cần thiết. Tuy nhiên, bộ quy tắc cần đủ linh hoạt để cập nhật theo tốc độ phát triển công nghệ, đủ rõ ràng để người dùng hiểu và áp dụng, và đủ mở để tiếp tục được hoàn thiện qua đối thoại xã hội.

AI sẽ còn hiện diện dài lâu. Điều quan trọng không phải là né tránh, mà là học cách chung sống với nó một cách có trách nhiệm. Bộ quy tắc, ở phiên bản đầu tiên này, có thể chưa hoàn hảo. Nhưng nó là một bước khởi đầu cần thiết, một “la bàn” để truyền thông số không lạc hướng giữa thời đại trí tuệ nhân tạo.

Xem thêm:

Đăng Khoa