Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” đã đặt ra yêu cầu có tính chiến lược đối với hệ thống giáo dục đại học: đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng làm chủ công nghệ lõi, bảo đảm an ninh, an toàn cho quốc gia trên không gian số.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy mô hình đào tạo nguồn nhân lực an toàn, an ninh thông tin (ATANTT) theo cách tiếp cận truyền thống đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt, chưa theo kịp sự biến đổi nhanh chóng, đa chiều và khó lường của môi trường an ninh mạng trong kỷ nguyên AI. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy và chiến lược đào tạo một cách căn cơ.

AI và môi trường an ninh mạng: “Con dao hai lưỡi”

Những năm gần đây, môi trường an ninh mạng đã chuyển từ trạng thái ổn định tương đối sang trạng thái biến động sâu sắc về chất. AI đóng vai trò như một “con dao hai lưỡi”, vừa mở ra năng lực phòng thủ vượt trội, vừa tạo ra các mối đe dọa phi truyền thống.

Ở chiều tích cực, AI trở thành nền tảng của an ninh mạng chủ động và thông minh. Với khả năng xử lý dữ liệu lớn và nhận diện các mẫu hành vi phức tạp, AI và Học máy đang cách mạng hóa phương thức phòng thủ: phát hiện sớm hành vi bất thường, tự động hóa ứng phó sự cố, phân tích mã độc thế hệ mới với tốc độ và quy mô vượt xa khả năng con người. Trong bối cảnh đó, người làm ATANTT không còn chỉ là người vận hành hệ thống, mà phải trở thành nhà phân tích, kiến trúc sư và giám sát các hệ thống thông minh.

Người làm ATANTT không còn chỉ là người vận hành hệ thống, mà phải trở thành nhà phân tích, kiến trúc sư và giám sát các hệ thống thông minh.

Ngược lại, chính sức mạnh của AI cũng làm gia tăng rủi ro. Các cuộc tấn công được hỗ trợ bởi AI đang trở nên tinh vi hơn, từ tự động dò quét lỗ hổng đến tạo mã độc thích nghi. Đặc biệt, sự bùng nổ của AI tạo sinh đã khiến các hình thức lừa đảo, giả mạo lãnh đạo, xuyên tạc chính sách bằng deepfake ngày càng khó nhận diện, đe dọa trực tiếp đến niềm tin xã hội và an ninh tư tưởng.

Nguy hiểm hơn, các hệ thống AI - nhất là trong những lĩnh vực hạ tầng trọng yếu như tài chính, y tế, giao thông thông minh - đã trở thành đối tượng tấn công. Các kỹ thuật như đầu độc dữ liệu hay tấn công mẫu đối kháng có thể khiến hệ thống AI đưa ra quyết định sai lệch, gây hậu quả nghiêm trọng.

Trong khi đó, tình trạng thiếu hụt nhân lực an ninh mạng vẫn là bài toán toàn cầu. Trong kỷ nguyên AI, thách thức không chỉ nằm ở số lượng, mà còn ở chất lượng nhân lực đó là cần những người vừa vững nền tảng ATANTT, vừa hiểu dữ liệu, mô hình AI, triển khai hệ thống và có tư duy quản trị rủi ro, tuân thủ.

Khoảng trống trong đào tạo và yêu cầu tái cấu trúc tư duy

Thực tiễn đào tạo tại nhiều cơ sở giáo dục đại học hiện nay cho thấy một “độ trễ” đáng kể so với yêu cầu thực tiễn. Phần lớn chương trình đào tạo vẫn tách biệt giữa ATANTT và khoa học dữ liệu/AI. Sinh viên ATANTT thường thiếu kiến thức nền về AI để đối phó với các mối đe dọa thông minh; trong khi kỹ sư AI lại chú trọng hiệu suất mô hình mà chưa coi trọng đầy đủ các nguyên tắc bảo mật.

Phần lớn chương trình đào tạo vẫn tách biệt giữa ATANTT và khoa học dữ liệu/AI.

Sự “lệch pha” này khiến người học thiếu một lăng kính tích hợp để nhìn nhận AI vừa là công cụ phòng thủ, vừa là đối tượng cần bảo vệ, đồng thời cũng có thể là vũ khí của đối phương. Đây chính là lỗ hổng lớn trong năng lực của nguồn nhân lực ATANTT tương lai.

Mô hình đào tạo tích hợp - thực chiến - liên ngành

Để khắc phục những hạn chế trên, các cơ sở giáo dục đại học cần chuyển dịch từ mô hình đào tạo đơn ngành sang mô hình tích hợp - thực chiến - sáng tạo, dựa trên ba trụ cột chính.

Thứ nhất, tái cấu trúc chương trình theo tư duy “an ninh tích hợp”. AI cần được xem là thành tố nền tảng trong cấu trúc kiến thức ATANTT, không chỉ là môn học bổ trợ. Chương trình cần tích hợp các nội dung như an ninh cho học máy, bảo mật mô hình AI, mật mã học trong kỷ nguyên AI, giúp người học phát triển tư duy song hành: sử dụng AI để phòng thủ và bảo vệ chính các hệ thống AI.

Thứ hai, chuyển đổi phương pháp đào tạo từ hàn lâm sang thực chiến. Cần đầu tư xây dựng các thao trường mạng thế hệ mới, mô phỏng các kịch bản tấn công - phòng thủ phức tạp với sự tham gia của AI. Sinh viên phải được rèn luyện trong môi trường đối kháng, áp lực cao, qua đó hình thành tư duy phản biện và khả năng ra quyết định chính xác. Đồng thời, tăng cường hợp tác nhà trường - doanh nghiệp để đưa các bài toán thực tiễn vào giảng dạy, rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường.

Sinh viên phải được rèn luyện trong môi trường đối kháng, áp lực cao, qua đó hình thành tư duy phản biện và khả năng ra quyết định chính xác.

Thứ ba, giáo dục đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Trong kỷ nguyên số, khi ranh giới giữa sáng tạo và lạm dụng công nghệ ngày càng mong manh, yếu tố con người trở thành chốt chặn cuối cùng. Giáo dục ATANTT không chỉ đào tạo kỹ năng, mà còn phải định hình nhân cách, bản lĩnh chính trị, ý thức pháp luật và trách nhiệm xã hội cho người học, đặc biệt trong các vấn đề đạo đức AI và an ninh mạng.

Sứ mệnh kiến tạo tương lai

An toàn, an ninh thông tin trong kỷ nguyên AI không còn là vấn đề thuần kỹ thuật, mà đã trở thành trụ cột của kinh tế số và chủ quyền quốc gia. Định hướng chiến lược đã được Đảng và Nhà nước xác lập, vấn đề còn lại là cụ thể hóa thành hành động đào tạo thực chất.

Chúng ta không đào tạo con người để cạnh tranh với máy móc, mà để làm chủ và dẫn dắt công nghệ. Mục tiêu là xây dựng đội ngũ nhân lực ATANTT có tư duy khoa học sắc bén, phẩm chất đạo đức vững vàng và khả năng ứng phó với các thách thức phi truyền thống.

Điều đó đòi hỏi sự quyết tâm đổi mới từ chính các cơ sở đào tạo, cùng với mạng lưới hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường - doanh nghiệp - hiệp hội nghề nghiệp. Chỉ khi đó, Việt Nam mới có thể từng bước hiện thực hóa chiến lược tự chủ công nghệ, bảo đảm an ninh, an toàn trên không gian số và biến thách thức của kỷ nguyên AI thành cơ hội bứt phá.

TS. Hoàng Đức Thọ

Chủ nhiệm Khoa An toàn thông tin - Học viện Kỹ thuật mật mã