Ông Joshua James - Chuyên gia Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm, Khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương.

Tội phạm mạng - mối đe dọa toàn cầu với thiệt hại hàng nghìn tỷ USD

Trong khi các hình thức lừa đảo gia tăng, các quốc gia đang phải đối mặt với một loạt các hoạt động tội phạm mạng như: truy cập trái phép vào các hệ thống công nghệ thông tin (CNTT); nghe lén trái phép các liên lạc; can thiệp vào dữ liệu và hạ tầng số; tạo ra và phân phối các công cụ độc hại nhằm phục vụ việc thực hiện tội phạm mạng… đe dọa cá nhân, doanh nghiệp và chính phủ. 

Đặc biệt, vấn nạn xâm hại và bóc lột tình dục trẻ em trên không gian mạng tiếp tục là một mối đe dọa ngày càng nghiêm trọng. Theo nghiên cứu của Childlight, mỗi năm có hơn 300 triệu trẻ em là nạn nhân của các hành vi bóc lột và xâm hại tình dục được hỗ trợ bởi công nghệ, ảnh hưởng đến khoảng 12,6% trẻ em trên toàn cầu. Ngoài ra, khoảng 300 triệu trẻ em, đã từng bị dụ dỗ tình dục trực tuyến. 

Các dạng tội phạm mạng truyền thống như tấn công ransomware đã tăng hơn 40% trong năm 2024 so với năm 2023, đặc biệt nhắm vào các lĩnh vực y tế, giáo dục và hạ tầng trọng yếu. Thiệt hại toàn cầu liên quan đến ransomware trong năm 2024 đã vượt 60 tỷ USD, với chi phí trung bình cho mỗi sự cố (bao gồm khắc phục và thời gian ngừng hoạt động) lên tới 5 triệu USD. Tội phạm mạng ngày càng tận dụng triệt để AI làm công cụ tấn công. AI khiến các cuộc tấn công mạng diễn ra nhanh hơn và khó bị vô hiệu hóa hơn.

TỘI PHẠM MẠNG - MỐI ĐE DỌA TOÀN CẦU KHÔNG BIÊN GIỚI

Tội phạm mạng đang gây ra những thiệt hại kinh tế - xã hội ở quy mô chưa từng có, với hàng nghìn tỷ USD bị thất thoát mỗi năm. Từ lừa đảo tài chính, tấn công ransomware đến xâm hại trẻ em trên không gian mạng, các hành vi phạm tội ngày càng tinh vi, tận dụng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo và tiền mã hóa. Đặc điểm xuyên biên giới, ẩn danh và tốc độ cao khiến tội phạm mạng vượt quá khả năng ứng phó của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào, đặt ra nhu cầu cấp thiết về một công cụ pháp lý toàn cầu để phối hợp hành động.

Công ước Hà Nội - một công cụ pháp lý toàn cầu chống tội phạm mạng

Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng; tăng cường hợp tác quốc tế trong đấu tranh chống một số tội phạm được thực hiện thông qua hệ thống công nghệ thông tin và truyền thông, cũng như trong việc chia sẻ chứng cứ điện tử của các tội phạm nghiêm trọng, đã được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua tại Nghị quyết 79/243 ngày 24/12/2024. Đây là hiệp ước về tư pháp hình sự đầu tiên của Liên hợp quốc được thông qua trong hơn 20 năm qua, đồng thời là hiệp ước toàn cầu đầu tiên về tội phạm mạng và trao đổi chứng cứ điện tử đối với các tội phạm nghiêm trọng. 9 chương của Công ước đã giải quyết một cách toàn diện vấn đề toàn cầu về tội phạm mạng.

Lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng tại Hà Nội (ngày 25 - 26/10/2025) mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt. Lần đầu tiên, một hiệp ước của Liên hợp quốc được ký tại một thành phố của Việt Nam, một minh chứng mạnh mẽ cho vị thế ngày càng gia tăng của Việt Nam trên trường quốc tế. Tính đến nay, Công ước đã có 74 quốc gia ký kết, cho thấy sự đồng thuận đa phương trong quản trị không gian mạng toàn cầu, qua đó thu hẹp các khoảng trống pháp lý quốc tế trong kỷ nguyên số.

Phạm vi của Công ước xác định rõ những nghĩa vụ mà các quốc gia thành viên phải thực hiện. Phạm vi này bao gồm hai trụ cột: 

Thứ nhất, liên quan đến các hành vi phạm tội được quy định trong các điều từ 7 đến 17 của Công ước. Theo đó, các quốc gia thành viên phải nội luật hóa các hành vi phạm tội này trong pháp luật hình sự quốc gia, thực thi các quy định đó thông qua điều tra và truy tố, đồng thời áp dụng các biện pháp phòng ngừa nhằm giải quyết các nguyên nhân gốc rễ. Các quốc gia thành viên cũng phải phong tỏa, tịch thu và sung công các khoản thu từ tội phạm, đồng thời hoàn trả cho các chủ sở hữu hợp pháp.

Thứ hai, liên quan đến chứng cứ điện tử. Các quốc gia thành viên được yêu cầu thiết lập các biện pháp tố tụng ở cấp quốc gia nhằm trao quyền cho cơ quan có thẩm quyền trong việc thu thập, tiếp cận và bảo quản chứng cứ điện tử đối với bất kỳ hành vi phạm tội nào theo pháp luật quốc gia. Điều này bảo đảm khả năng chấp nhận chứng cứ điện tử trước tòa án và thiết lập các năng lực kỹ thuật để tạo thuận lợi cho hợp tác quốc tế trong việc chia sẻ chứng cứ điện tử.

Ở cấp độ quốc tế, các quốc gia thành viên cam kết hợp tác với các quốc gia khác trong việc bảo quản, thu thập và tiếp cận chứng cứ điện tử nằm trong lãnh thổ của mình, qua đó chia sẻ các chứng cứ này đối với cả các hành vi phạm tội theo Công ước lẫn các tội phạm nghiêm trọng khác.

Công ước cũng kế thừa các biện pháp tố tụng đã tồn tại trong các điều ước trước đây, như phong tỏa và tịch thu tài sản, thiết lập hồ sơ tiền án, cũng như các biện pháp bảo vệ nạn nhân và nhân chứng.

Đầu mối cho hợp tác quốc tế về chứng cứ điện tử là mạng lưới 24/7, một mạng lưới các điểm liên lạc quốc gia cung cấp hỗ trợ tức thời 24 giờ mỗi ngày, 7 ngày mỗi tuần.

Mạng lưới 24/7 tạo điều kiện, hoặc nếu pháp luật trong nước cho phép thì trực tiếp cung cấp tư vấn kỹ thuật cho các quốc gia thành viên khác, có thể nhanh chóng bảo quản dữ liệu; bảo quản thông tin về vị trí của các nhà cung cấp dịch vụ liên quan, nhằm hỗ trợ quốc gia yêu cầu trong việc gửi yêu cầu đến cơ quan có thẩm quyền. Ngoài ra, trong một số trường hợp, mạng lưới 24/7 có thể hỗ trợ xác định vị trí của nghi phạm và cung cấp dữ liệu nhằm ngăn chặn các tình huống khẩn cấp.

Bên cạnh đó, Công ước còn bao gồm các biện pháp hợp tác quốc tế truyền thống nhằm tạo thuận lợi cho các thủ tục tố tụng hình sự nước ngoài, bao gồm dẫn độ, chuyển giao người bị kết án hoặc hồ sơ vụ án hình sự, hợp tác thực thi pháp luật, điều tra chung và hợp tác trong thu hồi tài sản.

Đáng chú ý, Công ước là hiệp ước tư pháp hình sự đầu tiên tích hợp các biện pháp bảo đảm quyền con người mang tính xuyên suốt. Công ước hình sự hóa một dạng bạo lực đối với phụ nữ và trẻ em gái, cập nhật khuôn khổ về xâm hại và bóc lột trẻ em trên không gian mạng, bảo đảm cơ chế bảo vệ và bồi thường cho nạn nhân của tội phạm mạng, đồng thời đưa ra khuôn khổ phòng ngừa với sự tham gia của nhiều bên liên quan. Biện pháp này có ý nghĩa then chốt trong việc bảo đảm an toàn và nhân phẩm cho các nạn nhân của những hành vi được mô tả trong các điều khoản đó.

Công ước có một chương riêng về các biện pháp phòng ngừa, theo đó các quốc gia thành viên cam kết ngăn chặn tội phạm mạng. Các quốc gia thành viên thừa nhận rằng phòng ngừa là nỗ lực của nhiều bên liên quan và khu vực tư nhân, xã hội dân sự và giới học thuật cần phối hợp với chính phủ để ngăn chặn tội phạm mạng. Các biện pháp phòng ngừa được đề xuất bao gồm tăng cường an ninh cho các dịch vụ, công nghệ và người sử dụng; cập nhật các tiến bộ công nghệ và theo dõi xu hướng hoạt động tội phạm; nâng cao nhận thức của công chúng về việc sử dụng an toàn các công nghệ số; thúc đẩy các biện pháp bảo vệ trẻ em, cũng như phòng, chống bạo lực trên cơ sở giới được thực hiện thông qua các hệ thống công nghệ thông tin và truyền thông.

Tương tự như các điều ước trước đây, hỗ trợ kỹ thuật là một yếu tố quan trọng trong việc triển khai Công ước thông qua các biện pháp như đào tạo, nâng cao năng lực về kỹ thuật điều tra; trao đổi thông tin về các tiến bộ công nghệ; khuôn khổ pháp lý; chuyển giao công nghệ; thu thập dữ liệu và xu hướng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các quốc gia thành viên đã thừa nhận tầm quan trọng của việc cung cấp hỗ trợ không chỉ thông qua đào tạo mà còn, tùy theo tình hình, bằng việc cung cấp trang thiết bị và công nghệ có thể được sử dụng trong công tác phòng, chống tội phạm mạng.

Các quốc gia thành viên của Công ước cũng cần hỗ trợ lẫn nhau trong việc thu thập dữ liệu liên quan đến tội phạm mạng như một phương thức tăng cường trao đổi thông tin về hiện tượng này.

CÔNG ƯỚC HÀ NỘI - KHUÔN KHỔ PHÁP LÝ TOÀN DIỆN ĐẦU TIÊN

Công ước Hà Nội là hiệp ước tư pháp hình sự toàn cầu đầu tiên điều chỉnh toàn diện các vấn đề liên quan đến tội phạm mạng và chứng cứ điện tử. Không chỉ hình sự hóa các hành vi phạm tội, Công ước còn thiết lập cơ chế hợp tác quốc tế, chia sẻ dữ liệu và bảo đảm tính chấp nhận của chứng cứ điện tử trước tòa án. Đáng chú ý, Công ước tích hợp các nguyên tắc bảo vệ quyền con người, đặc biệt đối với phụ nữ và trẻ em, cho thấy nỗ lực cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm an ninh và bảo vệ các giá trị nhân văn trong kỷ nguyên số.

Nỗ lực của UNODC trong phòng, chống tội phạm mạng

Văn phòng Liên hợp quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC) giữ vai trò trung tâm trong việc hình thành Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng. Với vai trò là Ban Thư ký chuyên môn, UNODC đã dẫn dắt quá trình đàm phán, soạn thảo kỹ thuật và tham vấn các bên liên quan, bao gồm sự tham gia của các chính phủ, xã hội dân sự, giới học thuật và khu vực tư nhân. UNODC sẽ hỗ trợ các quốc gia trong quá trình phê chuẩn, chuyển hóa các cam kết thành pháp luật quốc gia, xây dựng hạ tầng kỹ thuật và giám sát việc thực thi, với trọng tâm là tác động bền vững, các tiêu chuẩn pháp quyền và sự phù hợp với quyền con người.

Chương trình Toàn cầu về Tội phạm mạng của UNODC, phối hợp với Văn phòng Khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương (ROSEAP) và Văn phòng UNODC tại Việt Nam, cam kết hỗ trợ Việt Nam trong việc nâng cao năng lực phòng, chống tội phạm mạng. Chúng tôi tiến hành tham vấn và đánh giá hằng năm với Việt Nam để xác định các khoảng trống và nhu cầu sắp tới. Từ kết quả đánh giá này, chúng tôi xây dựng các kế hoạch công tác chung nhằm bảo đảm Chính phủ nhận được nguồn lực tại những lĩnh vực có tác động lớn nhất trong việc phòng ngừa và ứng phó với tội phạm mạng. Chúng tôi cũng đầu tư vào việc phát triển đội ngũ chuyên gia trong nước thông qua các chương trình như đào tạo giảng viên về điều tra tội phạm mạng. Chúng tôi luôn tìm kiếm cơ hội hợp tác với các học viện và trường đại học để đưa nội dung về chứng cứ số và tội phạm mạng vào chương trình giảng dạy.

UNODC đã xây dựng một danh mục đầy đủ các khóa đào tạo nâng cao năng lực dành cho các quốc gia thành viên nhằm phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm mạng, và đã triển khai các khóa học này trên toàn cầu trong hơn 12 năm qua. Quan trọng hơn, chúng tôi cũng phối hợp với các đối tác để nâng cao nhận thức về an ninh mạng cho người dân, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương.

Ngày 25 - 26/10/2025 tại Hà Nội diễn ra Lễ mở ký và Hội nghị cấp cao, Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm mạng.

Joshua James

Chuyên gia Văn phòng Liên Hợp quốc về Ma túy và Tội phạm, Khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương