Bức tranh toàn cảnh: Sự chuyển dịch sang mô hình tội phạm công nghệ cao

Theo nhận định từ các chuyên gia an ninh mạng, hoạt động lừa đảo trực tuyến tại khu vực đã chuyển biến từ các nhóm tự phát sang mô hình tổ chức bài bản với quy mô lớn. Dòng tiền bất chính trong thế giới ngầm này ước tính lên tới 70 tỷ USD, tạo ra áp lực khổng lồ lên hệ thống tài chính và an ninh xã hội.

Số liệu báo động từ các tổ chức uy tín:Báo cáo năm 2025 của GASA (Global Anti-Scam Alliance) đã chỉ ra những con số đáng lo ngại về tình hình an ninh mạng toàn cầu: 57% người trưởng thành trên toàn cầu đã từng tiếp xúc với các hình thức lừa đảo trong 12 tháng qua và 23% trong số đó đã trở thành nạn nhân. Tổng thiệt hại tài chính toàn cầu ước tính lên tới 442 tỷ USD.

Tại Việt Nam: Theo thống kê mới nhất từ Bộ Công an , trong 8 tháng đầu năm 2025, lực lượng chức năng đã ghi nhận hơn 1.500 vụ lừa đảo qua mạng, tăng 65% so với cùng kỳ năm 2024, với tổng thiệt hại ước tính hơn 1.660 tỷ đồng. Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) cũng phát hiện và ngăn chặn 4.532 tên miền độc hại, tăng gần 90%.

Thủ đoạn tinh vi và sự hỗ trợ của AI: Tội phạm mạng hiện nay đang tận dụng tối đa sức mạnh của công nghệ mới để gia tăng tỷ lệ thành công. Sử dụng các kịch bản thao túng tâm lý dài hạn - Thay vì tấn công chớp nhoáng, các đối tượng xây dựng các kịch bản đầu tư hoặc tình cảm giả mạo, nuôi dưỡng lòng tin của nạn nhân trong thời gian dài trước khi thực hiện hành vi chiếm đoạt. Báo cáo từ Sumsub cho thấy số vụ tấn công sử dụng công nghệ “tinh vi” đã tăng 180% trong giai đoạn 2024-2025. Hiện nay, công nghệ AI chỉ cần dưới 3 giây để giả lập giọng nói, và 70% người dùng không thể phân biệt được thật - giả.

Hệ lụy của vấn nạn này không chỉ dừng lại ở tài chính mà còn làm suy giảm niềm tin số - Báo cáo GASA (2025) nhấn mạnh rằng 25% nạn nhân mất niềm tin vào các nền tảng số sau khi bị lừa đảo, đây chính là nguyên nhân gián tiếp gây trở ngại lớn cho tiến trình chuyển đổi số quốc gia.

Làm chủ công nghệ nội địa: Chuyển dịch sang chiến lược "phỏng vệ chủ động"

Trước thực trạng các giải pháp bảo mật truyền thống thường có độ trễ trong việc cập nhật danh sách đen (Blacklist), một xu hướng quan trọng đang được các doanh nghiệp công nghệ trong nước thúc đẩy là tư duy "Security by Design" (Bảo mật ngay từ thiết kế). Việc tự chủ hoàn toàn công nghệ (Make in Vietnam) được xem là chìa khóa để giải quyết bài toán lừa đảo xuyên biên giới.

Ông Trịnh Hoài Nam, Giám đốc Trung tâm sản phẩm - Viettel Cyber Security.

Ông Trịnh Hoài Nam, Giám đốc Trung tâm Sản phẩm, Viettel Cyber Security nhận định tại buổi lễ khởi động Chiến dịch truyền thông "Toàn dân chống lừa đảo": “Lừa đảo trực tuyến đang trở thành vấn đề cấp bách của xã hội. Với lợi thế của một nhà mạng lớn, chúng tôi nỗ lực ứng dụng công nghệ để tạo ra môi trường không gian mạng và viễn thông an toàn hơn cho người dân”.

Tại sao phải là công nghệ nội địa? Các giải pháp ngoại nhập thường gặp rào cản lớn trong việc xử lý ngôn ngữ tiếng Việt và các kịch bản lừa đảo mang tính địa phương. Trong khi đó, các giải pháp "Make in Vietnam" cho phép tối ưu hóa việc nhận diện hành vi lừa đảo dựa trên ngữ cảnh thực tế tại Việt Nam, đồng thời đảm bảo khả năng bảo vệ cho mọi người dùng, kể cả những người sử dụng thiết bị cấu hình thấp - đối tượng vốn dễ bị tổn thương nhất trên không gian mạng.

Theo ông Trần Minh Quảng - Giám đốc Trung tâm Phân tích chia sẻ nguy cơ An ninh mạng, Viettel Cyber Security: “một chiến lược phòng thủ toàn diện cần được tiếp cận theo mô hình “Lá chắn 2 lớp”cụ thể:Lớp 1: Hạ tầng Mạng (Network-Level): nhận diện và chủ động ngăn chặn các cuộc gọi/tin nhắn rác ngay từ hạ tầng mạng, trước khi chúng tiếp cận người dùng. Lớp 2: Điểm cuối (Endpoint) với AI on-Device: Sử dụng trí tuệ nhân tạo trên thiết bị để nhận diện dấu hiệu tâm lý học tội phạm (giọng điệu đe dọa, hối thúc) trong các tình huống phức tạp (ví dụ cuộc gọi OTT), từ đó đưa ra cảnh báo kịp thời.

Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một "Nhà mạng sạch" (Clean Telco), nơi an toàn thông tin là quyền lợi cơ bản của mọi người dân, thay vì là một dịch vụ xa xỉ.

Hướng tới tương lai: Mô hình "Hiệp lực trách nhiệm đa phương"

Tham chiếu các mô hình thành công trên thế giới như tại Singapore, ông Thân Văn Dũng - Quản lý sản phẩm tại Viettel Cyber Security nhận định: “để đẩy lùi vấn nạn lừa đảo cần một Mô hình Hiệp lực trách nhiệm đa phương (Shared Responsibility Framework)”. Trong đó, các doanh nghiệp viễn thông đóng vai trò tiên phong trong việc phân tích và nhận diện sớm các dấu hiệu lừa đảo, từ đó cung cấp thêm thông tin và hỗ trợ các cơ quan chức năng tiến hành điều tra chuyên sâu và xử lý triệt để đối tượng vi phạm. Song song đó, các tổ chức tài chính cần thắt chặt quy trình xác thực và giám sát giao dịch, các nền tảng OTT cần có trách nhiệm rà soát, xóa bỏ vĩnh viễn các tài khoản rác. Cuối cùng, mắt xích quyết định chính là mỗi cá nhân cần nâng cao nhận thức và chủ động báo cáo các đối tượng có nguy cơ.

Sự kết hợp giữa năng lực công nghệ và trách nhiệm cộng đồng từ các doanh nghiệp đầu ngành sẽ là nền tảng vững chắc, góp phần bảo vệ sự bình yên cho mỗi gia đình Việt Nam trước làn sóng tội phạm mạng ngày càng phức tạp.

PV