Khi deepfake làm giả niềm tin và kích hoạt "điểm mù nhận thức" của con người

PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (ĐHQG Hà Nội) với tham luận "Ứng phó trước những mối nguy trên không gian mạng".

Phát biểu tại tọa đàm, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng, không gian mạng ngày nay không còn chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đã trở thành một môi trường sống thứ hai của con người. Các hoạt động học tập, làm việc, giao tiếp xã hội, giải trí và thậm chí cả các quyết định tài chính đều gắn chặt với nền tảng số. Chính sự dịch chuyển này khiến ranh giới giữa đời sống thực và đời sống số ngày càng mờ đi, kéo theo nhiều hệ lụy về mặt tâm lý.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, sự xuất hiện của công nghệ deepfake đã tạo ra một bước ngoặt nguy hiểm trong các hành vi lừa đảo trực tuyến. Nếu như trước đây, lừa đảo chủ yếu dựa vào tin nhắn, cuộc gọi giả mạo hoặc các kịch bản đơn giản, thì nay deepfake cho phép làm giả hình ảnh, giọng nói, biểu cảm, bối cảnh và cả mối quan hệ xã hội. Điều này khiến người dùng không chỉ bị đánh lừa về mặt thông tin, mà quan trọng hơn là bị đánh lừa về niềm tin.

Ông nhấn mạnh rằng, phần lớn nạn nhân của lừa đảo trực tuyến không phải vì thiếu hiểu biết. Nhiều người đã từng được cảnh báo, biết các thủ đoạn phổ biến, thậm chí còn cảnh báo người khác. Tuy nhiên, trong những tình huống cụ thể, đặc biệt là khi có yếu tố cảm xúc mạnh, họ vẫn bị dẫn dắt theo kịch bản của kẻ lừa đảo.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở các “điểm mù nhận thức” những khoảng trống xuất hiện trong quá trình xử lý thông tin khi con người rơi vào trạng thái mệt mỏi, căng thẳng hoặc quá tải. Khi đó, não bộ có xu hướng kích hoạt cơ chế phản ứng nhanh, dựa trên cảm xúc và kinh nghiệm sẵn có, thay vì tư duy lý trí và phản biện. Đây chính là điều kiện lý tưởng để các kịch bản lừa đảo, đặc biệt là lừa đảo sử dụng deepfake, phát huy tác dụng.

PGS.TS Trần Thành Nam phân tích rằng, các đối tượng lừa đảo thường kết hợp nhiều yếu tố tâm lý: tạo cảm giác khẩn cấp, đánh vào nỗi sợ hãi, lòng thương cảm hoặc cảm giác sợ bỏ lỡ cơ hội. Khi những cảm xúc này bị đẩy lên cao, khả năng kiểm chứng thông tin và tham vấn người khác của nạn nhân gần như bị vô hiệu hóa. Deepfake, trong bối cảnh đó, trở thành công cụ hoàn hảo để “hợp thức hóa” kịch bản lừa đảo, khiến nạn nhân tin rằng mình đang đối diện với một tình huống có thật.

Đặc biệt, dịp Tết là thời điểm các “điểm mù nhận thức” dễ xuất hiện hơn. Nhịp sinh hoạt thay đổi, cảm xúc gia tăng, tâm lý chủ quan và mong muốn giải quyết nhanh công việc khiến nhiều người dễ rơi vào trạng thái mất cảnh giác. Chỉ một cuộc gọi video giả mạo người thân, một thông báo khẩn cấp được tạo dựng bằng công nghệ AI cũng có thể đủ sức dẫn dắt nạn nhân đi theo toàn bộ kịch bản lừa đảo.

Từ bội thực thông tin đến nhu cầu trang bị năng lực tâm lý trong kỷ nguyên AI

Một nội dung quan trọng khác được PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh là mối liên hệ giữa quá tải thông tin, kết nối liên tục và sức khỏe tâm thần của người dùng. Theo ông, con người hiện nay đang sống trong trạng thái kết nối 24/7, nơi ranh giới giữa làm việc và nghỉ ngơi ngày càng bị xóa nhòa. Mạng xã hội và các nền tảng số tạo cảm giác giải trí, nhưng thực chất lại tiếp tục tiêu hao năng lượng tinh thần.

Việc liên tục chuyển sự chú ý từ công việc sang mạng xã hội, rồi sang các nội dung khác khiến não bộ không có thời gian nghỉ ngơi thực sự. Sức đề kháng tâm lý vì thế bị bào mòn theo thời gian, dẫn đến giảm khả năng tập trung, suy yếu tư duy phản biện và gia tăng nguy cơ xuất hiện các “điểm mù nhận thức”. Trong trạng thái đó, con người dễ bị cuốn theo các thông tin gây sốc, khẩn cấp hoặc được trình bày quá hoàn hảo, những đặc điểm thường thấy trong các kịch bản lừa đảo hiện nay.

PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng, đây là lý do vì sao lừa đảo trực tuyến cần được nhìn nhận không chỉ là vấn đề công nghệ hay pháp lý, mà còn là vấn đề sức khỏe tâm thần và năng lực tự bảo vệ của mỗi cá nhân. Việc nâng cao nhận thức về các thủ đoạn lừa đảo là cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì chưa đủ. Điều quan trọng hơn là giúp người dùng có khả năng chuyển kiến thức thành hành vi an toàn trong những tình huống thực tế, khi cảm xúc bị tác động mạnh.

Theo ông, trong bối cảnh chuyển đổi số và AI phát triển nhanh, mỗi cá nhân cần được trang bị song song năng lực số và năng lực tâm lý. Năng lực tâm lý bao gồm khả năng nhận diện trạng thái cảm xúc của bản thân, kiểm soát phản ứng trong những tình huống khẩn cấp, và hình thành thói quen “chậm lại” trước các thông tin mang tính thúc ép hoặc đánh mạnh vào cảm xúc.

PGS.TS Trần Thành Nam nhận định, Tết an toàn trong kỷ nguyên AI không chỉ là tránh các rủi ro công nghệ, mà còn là bảo vệ khả năng ra quyết định của chính mình. Khi người dùng biết dừng lại để kiểm tra, biết tham vấn người khác và biết lắng nghe trạng thái tâm lý của bản thân, các kịch bản lừa đảo dù tinh vi đến đâu cũng sẽ khó phát huy hiệu quả.

Ông khẳng định rằng công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến trong giai đoạn hiện nay cần một cách tiếp cận toàn diện hơn, kết hợp giữa công nghệ, truyền thông và khoa học tâm lý. Chiến dịch “Chống lừa đảo trực tuyến 2025” và tọa đàm “Vui Tết an toàn - không lo Deepfake” không chỉ mang ý nghĩa cảnh báo, mà còn góp phần định hình tư duy mới về an toàn số: an toàn không chỉ nằm ở hệ thống kỹ thuật, mà bắt đầu từ sự tỉnh táo và cân bằng trong chính mỗi con người.

Thu Uyên