Không gian mạng - môi trường sống mới của trẻ em và thách thức an ninh con người

Không gian mạng đã trở thành môi trường sống thứ hai của trẻ em Việt Nam, nơi các em học tập, giải trí, giao tiếp và hình thành nhân cách số ngay từ rất sớm. Trước thực tế trẻ em tiếp cận Internet ngày càng thường xuyên, đa nền tảng, cùng sự gia tăng của các hành vi xâm hại, lừa đảo, tấn công tình dục qua môi trường mạng, việc bảo vệ trẻ em không còn là câu chuyện kỹ thuật hay đạo đức đơn thuần, mà đã trở thành vấn đề an ninh con người, an ninh xã hội và an toàn quyền riêng tư.

Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền, Phòng 6, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an chia sẻ một số kết quả triển khai Quyết định số 830/QĐ-TTg về, ngày 01/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng, giai đoạn 2021 - 2025” và những định hướng giai đoạn 2026 - 2030.

Chia sẻ tại sự kiện Internet Day, Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền, Phòng 6, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an cho biết, một trong những thay đổi căn bản của xã hội hiện nay là không gian mạng đã trở thành “không gian sống mới” của trẻ em, được coi như môi trường thứ hai bên cạnh gia đình, nhà trường và xã hội. Trẻ em không chỉ lên mạng để học tập, giải trí mà còn để giao tiếp, thể hiện bản thân, tham gia các nền tảng mạng xã hội, trò chơi trực tuyến, livestream và nhiều hình thức tương tác số khác.

Thực tế cho thấy, trẻ em Việt Nam tiếp cận Internet rất sớm, sử dụng đa nền tảng và với tần suất cao. Việt Nam hiện có khoảng 25 triệu trẻ em, chiếm gần 25% dân số, hình thành nên một thế hệ công dân số đông đảo. Đây là nguồn nhân lực quan trọng cho tương lai, nhưng đồng thời cũng là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các rủi ro trên không gian mạng.

Dẫn báo cáo năm 2024 của Viện Nghiên cứu Quản lý và Phát triển bền vững (MSD), Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền cho biết, có tới 83,9% trẻ em được khảo sát đang sử dụng điện thoại, trong đó 76% sử dụng smartphone. Điều này phản ánh rõ mức độ phổ cập thiết bị thông minh và xu hướng cá nhân hóa không gian mạng của trẻ em, khi mỗi em đều có khả năng tiếp cận Internet mọi lúc, mọi nơi.

Trong bối cảnh đó, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không còn là câu chuyện thuần túy về đạo đức, giáo dục hay kỹ thuật công nghệ. Theo đại diện A05, đây là vấn đề an ninh con người, gắn trực tiếp với an ninh xã hội, an toàn quyền riêng tư và sự phát triển lành mạnh về tâm lý, nhân cách của trẻ em. Nếu thiếu kỹ năng tự vệ số, hậu quả lâu dài có thể là tổn hại tâm lý, biến dạng nhân cách, xói mòn niềm tin xã hội, tạo ra những hệ lụy khó khắc phục trong tương lai.

Bên cạnh đó, Quyết định số 830/QĐ-TTg ngày 01/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng” giai đoạn 2021 - 2025 được Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền đánh giá là một dấu mốc chính sách quan trọng, tạo nền tảng cho cách tiếp cận tổng thể, lâu dài trong bảo vệ trẻ em trên không gian số.

Từ khung pháp lý đến đấu tranh với tội phạm mạng xâm hại trẻ em

Chia sẻ tại Internet Day, Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền cho biết, một trong những kết quả nổi bật của việc triển khai Quyết định 830/QĐ-TTg là quá trình hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế phối hợp liên ngành trong bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Theo đó, Luật An ninh mạng năm 2025 đã quy định rõ tại Điều 16 về phòng, chống xâm hại trẻ em trên không gian mạng, xác lập trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng số. Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, đặc biệt là Điều 24, đã đặt ra các yêu cầu cụ thể về bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ em, coi đây là nhóm đối tượng cần được bảo vệ ở mức cao nhất.

Song song với hoàn thiện pháp luật, cơ chế phối hợp liên ngành giữa Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội cùng các bộ, ngành liên quan đã được tăng cường. Cơ chế này giúp kết nối từ xây dựng chính sách, phòng ngừa, truyền thông nâng cao nhận thức đến phát hiện, điều tra và xử lý các hành vi xâm hại trẻ em trên không gian mạng.

Đáng chú ý, công tác hợp tác quốc tế được đẩy mạnh trong bối cảnh các hành vi xâm hại trẻ em ngày càng mang tính xuyên biên giới. Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền cho biết, lực lượng chức năng Việt Nam đã xử lý hơn 50 thông tin do cảnh sát quốc tế cung cấp liên quan đến các vụ việc tấn công tình dục trẻ em, cho thấy mức độ phức tạp và toàn cầu của loại tội phạm này.

Ở góc độ nghiệp vụ, A05 tập trung nắm tình hình, phát hiện sớm các hành vi dụ dỗ, lừa đảo, xâm hại tình dục trẻ em thông qua mạng xã hội, game online, livestream và các nền tảng số phổ biến. Việc ngăn chặn các nội dung độc hại, bạo lực có tác động trực tiếp đến trẻ em được triển khai thường xuyên, đồng thời kết hợp điều tra, xử lý nghiêm các vụ việc vi phạm.

Theo Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không chỉ dừng ở việc gỡ bỏ nội dung xấu, mà là cuộc đấu tranh với tội phạm mạng có tổ chức. Các đường dây phạm tội ngày càng sử dụng thủ đoạn tinh vi, tận dụng AI, deepfake, công nghệ ẩn danh và mã hóa để che giấu hành vi, gây khó khăn cho công tác phát hiện và xử lý.

Thực tế triển khai cho thấy, lực lượng chức năng đã xử lý khoảng 1.500 vụ việc liên quan đến xâm hại trẻ em trên không gian mạng. Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, nhiều vấn đề vẫn đang đặt ra trong thực tiễn. Khoảng cách nhận thức giữa trẻ em và người lớn ngày càng rõ rệt, khi trẻ em số hóa nhanh hơn nhưng lại thiếu kỹ năng tự bảo vệ. Sự chênh lệch về kỹ năng tự vệ số giữa các nhóm trẻ em theo vùng miền cũng là thách thức lớn. Bên cạnh đó, trách nhiệm của một số nền tảng số chưa đồng đều, vẫn còn tình trạng phản ứng chậm, phụ thuộc vào yêu cầu từ cơ quan quản lý.

An toàn là mặc định, trẻ em là trung tâm

Nhìn về giai đoạn 2026-2030, Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền nhấn mạnh định hướng lớn là lấy trẻ em làm trung tâm trong mọi chính sách và giải pháp bảo vệ trên không gian mạng. Nguyên tắc “an toàn là mặc định” cần được áp dụng ngay từ khâu thiết kế sản phẩm, dịch vụ và nền tảng số, bảo đảm các không gian số thân thiện với trẻ em ngay từ đầu, thay vì chỉ xử lý khi rủi ro đã xảy ra.

Một trọng tâm quan trọng khác là nâng cấp kỹ năng số và kỹ năng tự vệ số của trẻ em, coi đây là năng lực số cốt lõi. Theo đó, kỹ năng tự vệ số không chỉ là nhận diện rủi ro hay bảo vệ thông tin cá nhân, mà còn bao gồm kỹ năng ứng xử, phản biện và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp nguy cơ. Định hướng này đặt mục tiêu đưa kỹ năng tự vệ số vào giáo dục chính khóa và phi chính khóa, giúp trẻ em được trang bị đầy đủ ngay từ sớm.

Lực lượng chuyên trách về an ninh mạng tiếp tục giữ vai trò nòng cốt trong phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường mạng. Không chỉ làm nhiệm vụ đấu tranh với tội phạm, lực lượng này còn đồng hành cùng các bộ, ngành, nhà trường, gia đình và xã hội trong kiến tạo không gian mạng an toàn cho trẻ em.

Đồng thời, trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng số được đặt ra rõ ràng hơn. Theo Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền, việc minh bạch thuật toán, phối hợp nhanh với cơ quan chức năng và coi bảo vệ trẻ em là tiêu chí uy tín, chứ không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, là yêu cầu mang tính bắt buộc trong giai đoạn tới.

Cuối cùng Thiếu tá Nguyễn Văn Chuyền nhấn mạnh thông điệp: một không gian mạng an toàn cho trẻ em không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước, mà là thước đo mức độ văn minh, tin cậy và phát triển bền vững của Internet Việt Nam. Bảo vệ trẻ em hôm nay chính là bảo vệ tương lai của không gian số và của xã hội Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Thu Uyên