Củng cố, bảo vệ niềm tin số

Chia sẻ tại hội thảo ''Báo chí với công tác nhận diện và phòng, chống lừa đảo qua ứng dụng ngân hàng số'' do Tạp chí điện tử An ninh mạng Việt Nam tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh chiều hôm 18/12, TS. Đinh Thế Hiển – Viện trưởng Viện Nghiên cứu tin học và Kinh tế ứng dụng nhấn mạnh, các vụ lừa đảo qua ứng dụng ngân hàng số đã và đang gây ra tác động tiêu cực rất rõ rệt đến niềm tin số của người dân.

Thiếu tướng, Tiến sĩ Lê Minh Mạnh - Chi hội trưởng Chi hội phía Nam, Hiệp hội An ninh mạng Quốc Gia (bìa trái) và Nhà báo Nguyễn Tất Hồng Dương - Tổng Biên Tập Tạp chí điện tử An ninh mạng Việt Nam (bìa phải) tặng hoa các chuyên gia, diễn giả tại hội thảo. Ảnh: Đỗ Doãn

Thực tế cho thấy, khi các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, người dân ngày càng khó phân biệt thật – giả, dẫn đến tâm lý e ngại, thậm chí sợ hãi khi thực hiện giao dịch trực tuyến. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho từng cá nhân mà còn đi ngược lại mục tiêu phát triển xã hội không tiền mặt và nền kinh tế số mà cả xã hội đang hướng tới. 

Một vụ lừa đảo qua ứng dụng ngân hàng số nếu được xử lý nhanh và trách nhiệm không những không làm suy giảm niềm tin, mà còn có thể củng cố niềm tin của xã hội vào hệ thống. Ở góc độ rộng hơn, có thể xem niềm tin số là một tài sản quốc gia, bởi khi niềm tin suy giảm, chi phí giao dịch tăng lên, doanh nghiệp chùn bước và người dân có xu hướng quay lại những phương thức truyền thống kém hiệu quả hơn.

Đáng lo ngại hơn, trong nhiều trường hợp, nạn nhân rơi vào cảm giác ''bị bỏ rơi'' khi không biết phải tìm đến đâu để được hỗ trợ, trong khi trách nhiệm bị đùn đẩy giữa ngân hàng, nhà mạng và các nền tảng trung gian. Khi đó, niềm tin bị tổn hại không chỉ đối với một tổ chức cụ thể, mà lan rộng ra toàn bộ hệ sinh thái số. Tác động này đặc biệt nghiêm trọng đối với các nhóm yếu thế như người cao tuổi, người dân ở khu vực nông thôn.

Chính vì vậy, phòng ngừa chủ động đóng vai trò nền tảng trong việc bảo vệ và củng cố niềm tin số. Phòng ngừa giúp chuyển người dân từ vị thế ''nạn nhân tiềm năng'' sang ''đối tác an toàn'' trong hệ sinh thái số; đồng thời giúp ngân hàng và Nhà nước giữ vững uy tín và trách nhiệm xã hội.

''Lừa đảo số không chỉ lấy đi tiền bạc của người dân, mà còn bào mòn niềm tin vào tương lai số. Phòng ngừa chủ động không phải là chi phí, mà là khoản đầu tư để gìn giữ niềm tin – một tài sản vô hình nhưng cốt lõi của nền kinh tế số'' – Ông Đinh Thế Hiển nói.

Tiến sĩ Đinh Thế Hiển - Viện trưởng Viện Nghiên cứu tin học và Kinh tế ứng dụng thông tin xu hướng lừa đảo qua ứng dụng ngân hàng số tại hội thảo. Ảnh: Đỗ Doãn

Mô hình phối hợp ''ba lớp một dòng chảy'' và vai trò của báo chí

Để chủ động phòng ngừa hiệu quả hành vi lừa đảo qua ứng dụng ngân hàng số, việc triển khai phải dựa trên một số nguyên tắc cốt lõi. Trước hết, không thể tiếp tục cách tiếp cận ''chờ người dân bị lừa rồi mới xử lý'', mà phải chặn rủi ro trước khi giao dịch hoàn tất. Điều này đòi hỏi sự chia sẻ dữ liệu rủi ro theo thời gian thực, phân định rõ trách nhiệm giữa các bên liên quan và đặc biệt là lấy người dùng làm trung tâm, thay vì đổ lỗi cho người sử dụng.

Trên cơ sở đó, TS Đinh Thế Hiển đề xuất mô hình phối hợp có thể gọi là ''3 lớp - 1 dòng chảy''. Lớp thứ nhất là Nhà nước, giữ vai trò xây dựng chính sách, chuẩn hóa dữ liệu và điều phối tổng thể. Lớp thứ hai là Ngân hàng, trực tiếp kiểm soát giao dịch, bảo vệ người dùng và triển khai các biện pháp ngăn chặn kịp thời. Lớp thứ ba là Doanh nghiệp công nghệ, với thế mạnh trong việc phát hiện sớm rủi ro và phân tích hành vi bất thường bằng các công nghệ thông minh.

Ba lớp này được kết nối với nhau bằng một dòng chảy dữ liệu rủi ro theo thời gian thực, giúp toàn hệ thống phản ứng nhanh, chính xác và đồng bộ.

''Phòng chống lừa đảo qua ngân hàng số không phải là cuộc đua công nghệ, mà là bài kiểm tra về niềm tin và năng lực phối hợp của cả hệ thống. Chỉ khi Nhà nước, ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ cùng chia sẻ trách nhiệm, niềm tin số của người dân mới được bảo vệ và củng cố một cách bền vững'' – Ông Đinh Thế Hiển nhấn mạnh.

Chuyên gia, diễn giả thảo luận về giải pháp phòng chống lừa đảo qua ứng dụng ngân hàng số tại hội thảo. Ảnh: Đỗ Doãn

Trong bối cảnh như vậy, báo chí không chỉ là kênh đưa tin, mà là ''bộ chuyển đổi niềm tin'' giữa công nghệ phức tạp và người dân. Nếu làm tốt, báo chí sẽ trở thành tuyến phòng ngừa đầu tiên. Nếu làm chưa tốt, các cảnh báo kỹ thuật dù chính xác đến đâu cũng khó tiếp cận được với người cần được bảo vệ.

''Báo chí cũng cần giữ sự cân bằng, tức là không gây hoang mang, nhưng cũng không làm nhẹ rủi ro, nhằm giúp người dân cảnh giác. Trong kỷ nguyên ngân hàng số, đây không chỉ là vai trò truyền thông, mà là trách nhiệm bảo vệ niềm tin xã hội'' - TS Đinh Thế Hiển nói.

Vai trò của báo chí đặc biệt quan trọng bởi khoảng cách giữa ngôn ngữ kỹ thuật và đời sống của người dân hiện nay vẫn còn rất lớn. Báo chí vì thế cần chuyển các cảnh báo kỹ thuật thành những ''kịch bản dễ nhớ'', ưu tiên hướng dẫn người dân cần làm gì thay vì chỉ mô tả sự việc đã xảy ra, và định hướng hành vi an toàn một cách chủ động.

Đỗ Doãn