Tại tọa đàm "Nhận diện bẫy lừa - An tâm mua sắm" do Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) phối hợp cùng TikTok tổ chức, đại diện Hiệp hội, nền tảng số, ví điện tử và giới sáng tạo nội dung đều cảnh báo mức độ tinh vi chưa từng có của các hình thức lừa đảo trên mạng.

Từ deepfake giả giọng nói, mạo danh KOL, mạo danh thương hiệu cho tới dẫn dắt thanh toán ngoài nền tảng, các chiêu thức đều bám vào điểm yếu tâm lý và thói quen mua sắm của người tiêu dùng. Các chuyên gia nhấn mạnh: chỉ khi có hành lang pháp lý đủ mạnh, công nghệ đủ thông minh, và người dân tự trang bị kỹ năng an toàn mạng, thì mua sắm số mới thực sự trở nên an tâm.

AI bị lợi dung: Mạo danh thương hiệu và KOL 

Ông Vũ Duy Hiền - Phó Tổng thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia chia sẻ thông tin tại tọa đàm.

Chia sẻ tại tọa đàm, ông Vũ Duy Hiền - Phó Tổng thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, nhấn mạnh rằng AI giúp thay đổi tích cực nhiều mặt đời sống, nhưng đồng thời tạo ra nguy cơ bị lạm dụng với tốc độ chưa từng có. Những video, hình ảnh, giọng nói mà trước đây phải tốn hàng giờ để dựng thì nay chỉ mất vài phút là hoàn thiện bằng AI, và “99% nội dung tạo ra người dùng gần như không thể nhận ra bằng mắt thường”.

Theo ông Hiền, thách thức lớn nhất hiện nay là xác thực danh tính và tính chính chủ của nội dung trên mạng xã hội. Các đối tượng dùng AI để tạo ra clip giả mạo người nổi tiếng, giả giọng nói hoặc ghép hình ảnh vào các hoàn cảnh không có thật nhằm lừa người dùng chuyển tiền hoặc click vào đường link độc hại.

Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia đã phối hợp với nhiều doanh nghiệp để phát triển các công cụ phát hiện nội dung do AI tạo ra. Trong đó, ứng dụng nTrust hoàn toàn miễn phí được xem như một giải pháp giúp người dùng kiểm tra và phân biệt nội dung thật - giả. Tuy vậy, ông Hiền khẳng định: “Cảnh giác của người dùng vẫn là điểm quan trọng nhất. Không có công nghệ nào bảo vệ người dùng tuyệt đối nếu họ tự cung cấp OTP cho đối tượng hay không kiểm tra kỹ khi giao dịch”.

Bà Trần Phượng, Ban điều hành Chi hội Tiếp Thị & Công Nghệ số (Hiệp hội Thương mại Điện tử Việt Nam) chia sẻ thông tin

Ở góc nhìn thị trường thương mại điện tử, bà Trần Phượng, Ban điều hành Chi hội Tiếp Thị & Công Nghệ số (Hiệp hội Thương mại Điện tử Việt Nam), cho biết tình trạng giả mạo thương hiệu đang diễn ra phổ biến trên tất cả các sàn. Các gian hàng giả lập logo, mô phỏng giao diện cửa hàng chính hãng, thậm chí sử dụng AI để tạo nội dung chuyên nghiệp hơn nhằm lừa người dùng thiếu kinh nghiệm.

Bà chỉ ra ba dạng lừa đảo phổ biến:

Thứ nhất, giả mạo thương hiệu, dùng hình ảnh AI, nội dung AI để tạo cảm giác cửa hàng uy tín.

Thứ hai, lợi dụng chủ quan của người mua hàng, đối tượng gọi điện yêu cầu chuyển tiền trước nhưng đơn hàng thức chất là giả không có thật.

Thứ ba, tuyển cộng tác viên bán hàng ảo - một dạng lừa tài chính đánh vào người mới tham gia kinh doanh online.

Theo bà, vấn đề nghiêm trọng hiện nay là AI biến việc giả mạo trở nên quá dễ dàng, trong khi người tiêu dùng lại có thói quen tin vào các trang có nhiều lượt theo dõi, mắt xem hoặc bình luận đây là yếu tố mà kẻ gian có thể tạo ra chỉ trong vài tích tắc. Bà cho rằng các doanh nghiệp và nền tảng phải tăng cường truyền thông hướng dẫn nhận diện trang chính thống, còn content creator phải có trách nhiệm dẫn dắt người tiêu dùng đến nguồn tin cậy.

Ngăn chặn lừa đảo bằng công nghệ

Đại diện TikTok Shop Việt Nam, ông Nguyễn Khánh Toàn, cho biết nền tảng thường xuyên nhận được khiếu nại từ người dùng về các nội dung lừa đảo. Khi công nghệ AI phát triển, các kịch bản lừa đảo cũng trở nên tinh vi hơn và được đầu tư chi tiết hơn.

Chiêu thức phổ biến nhất hiện nay là mạo danh uy tín của TikTok để thuyết phục người dùng thanh toán ngoài nền tảng, thường đi kèm lời chào mời mức giá rẻ bất thường. Điều này khiến người dùng mất đi cơ chế bảo vệ giao dịch và dễ bị chiếm đoạt tiền.

Ông Toàn cho biết TikTok đã phải tăng cường cơ chế giám sát, theo báo cáo của TikTok: Năm 2024, TikTok đã xóa 420.000 video có nội dung lừa đảo, và 97% trong số này do hệ thống AI tự phát hiện. Tháng 5/2025, nền tảng đầu tư hơn 500 triệu USD cho các công cụ phát hiện gian lận, từ chối 1,6 triệu hồ sơ đăng ký tài khoản bán hàng, vô hiệu hóa 460.000 nhà bán hàng vi phạm, và xóa hơn 600.000 tài khoản không đạt yêu cầu.

Nền tảng cũng triển khai quy trình kiểm tra ngẫu nhiên hàng hóa nhằm hạn chế hàng giả, hàng nhái xuất hiện trên TikTok Shop. Ngoài ra, TikTok phối hợp với Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) trong chiến dịch tuyên truyền chống lừa đảo trực tuyến, thu hút hơn 165.000 video tham gia thảo luận với hashtag chủ đề trên nền tảng TikTok.

Phía thanh toán, ông Phạm Lê Minh, Trưởng phòng An ninh thông tin MoMo, đưa ra cái nhìn thẳng thắn: các đối tượng lừa đảo không chỉ tinh vi hơn mà còn đa dạng hóa hình thức theo từng thời điểm.

MoMo ghi nhận ba nhóm lừa đảo phổ biến nhất:

Thứ nhất, lừa cài mã độc để chiếm quyền điều khiển thiết bị - khi nắm quyền điện thoại, kẻ gian có thể truy cập toàn bộ ví điện tử và tài khoản ngân hàng.

Thứ hai, thao túng tâm lý để người dùng tự chuyển tiền - thường mạo danh cơ quan chức năng, nhân viên dịch vụ hoặc “hỗ trợ hoàn tiền”.

Thứ ba, lừa liên kết ví với tài khoản của đối tượng - dẫn dụ người dùng thao tác trên đường link lạ.

Để đối phó, MoMo triển khai hệ thống kỹ thuật thời gian thực (real-time monitoring): Trước khi thanh toán, nếu hệ thống phát hiện dấu hiệu mã độc, MoMo sẽ khóa chiều rút tiền (cash-out) để ngăn tẩu tán tài sản và gửi cảnh báo ngay lập tức. Trong lúc thanh toán, AI của MoMo tự động phân tích hành vi để xác định tài khoản bất thường và có thể chặn giao dịch ngay tại thời điểm phát sinh. Sau khi thanh toán, MoMo hỗ trợ người dùng khôi phục quyền kiểm soát thiết bị, thậm chí khuyến cáo khôi phục cài đặt gốc với trường hợp đã nhiễm mã độc sâu.

Giới sáng tạo nội dung cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ làn sóng giả mạo. Content creator Ngọc Bamboo cho biết kẻ gian giờ đây không chỉ làm giả sản phẩm mà làm giả cả con người. Chúng lập Fanpage và tài khoản TikTok mạo danh KOL, chạy quảng cáo và mua lượng theo dõi cao hơn cả chính chủ để gia tăng độ tin cậy.

“Hành vi người tiêu dùng rất đáng lo: họ tin vào số mắt xem, lượng theo dõi và mua theo số đông, trong khi những chỉ số này kẻ gian có thể thao túng dễ dàng”, cô chia sẻ. Đó là lý do nhiều KOL liên tục phải đăng bài đính chính khi bị lấy hình ảnh, giọng nói, video để quảng cáo sản phẩm không có thật.

Ngọc Bamboo cho rằng trách nhiệm của KOL và người bán hàng là phải chủ động đưa ra cảnh báo, hướng dẫn người theo dõi cách phân biệt thật - giả, đồng thời khẳng định cần một hệ sinh thái đồng bộ giữa doanh nghiệp,  nhà sáng tạo nội dung, nền tảng TMĐT, đơn vị thanh toán để người dân có thể yên tâm mua sắm lâu dài.

Toàn cảnh phiên thảo luận bàn tròn.

Các chuyên gia tại phiên thảo luận đều thống nhất rằng: Không thể ngăn AI phát triển, nhưng có thể ngăn chặn hành vi lạm dụng AI thông qua khung pháp lý mạnh và công nghệ nhận diện chính xác. Nền tảng số phải đầu tư công nghệ sâu hơn, từ AI phát hiện gian lận, xác thực danh tính, kiểm duyệt nội dung đến giám sát giao dịch. Người dùng phải trang bị “vaccine số”: cảnh giác, kiểm tra thông tin, không chuyển tiền ngoài nền tảng, không chia sẻ OTP, không cài app lạ, và chỉ mua hàng tại địa chỉ chính thống.

Trong bối cảnh lừa đảo trực tuyến bùng phát mạnh mẽ, sự phối hợp giữa hành lang pháp lý - nền tảng công nghệ - doanh nghiệp - người dùng được xem là điều kiện tiên quyết để xây dựng một không gian số an toàn, lành mạnh và đáng tin cậy.

Thu Uyên