Báo cáo “State of Smart Manufacturing 2025” (Thực trạng Sản xuất Tiên tiến năm 2025) của Rockwell Automation đặt ra những vấn đề đáng quan tâm về hội tụ IT/OT và AI tự chủ

Tái định hình tương lai

Theo Báo cáo “State of Smart Manufacturing 2025” (Thực trạng Sản xuất Tiên tiến năm 2025) của Rockwell Automation, bức tranh toàn cảnh ngành sản xuất hiện đại đang tái định hình với những con số ấn tượng: 56% các nhà sản xuất toàn cầu đang thử nghiệm những mô hình sản xuất thông minh, trong khi 20% khác đã áp dụng ở quy mô lớn và cũng khoảng 20% nữa đang lên kế hoạch đầu tư trong thời gian tới.

Sự dịch chuyển này là cuộc tái cấu trúc toàn diện, từ cách thức quản trị doanh nghiệp, phát triển nguồn nhân lực đến tối ưu hóa quy trình vận hành. Các doanh nghiệp phải suy nghĩ lại về vai trò của con người trong một hệ thống ngày càng tự động hóa, đồng thời tìm cách khai thác tối đa tiềm năng của dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI). Đáng chú ý trong xu hướng này là AI và học máy không còn chỉ đóng vai trò như những công cụ tối ưu hóa mà ngày càng có vị trí then chốt trong các hạ tầng cốt lõi, thậm chí chi phối các khía cạnh quan trọng nhất của sản xuất: từ kiểm soát chất lượng sản phẩm, bảo vệ an ninh mạng đến tối ưu hóa chuỗi cung ứng phức tạp.

AI và công nghệ sẽ “làm thay” con người những công việc nhàm chán, lặp lại

Công nghệ thông tin - IT (Information Technology) được hiểu cơ bản là các hệ thống xử lý dữ liệu, quản trị thông tin số và mạng truyền thông - những thành phần đã quen thuộc trong văn phòng và quản lý doanh nghiệp, trong khi đó, công nghệ vận hành OT (Operational Technology) tập trung vào công nghệ điều khiển vận hành vật lý, bao gồm các hệ thống điều khiển, giám sát và thu thập dữ liệu (SCADA), lập trình, robot công nghiệp, cảm biến thông minh và toàn bộ máy móc sản xuất.

OT thường được triển khai độc lập, với triết lý thiết kế “ít kết nối với bên ngoài” để đảm bảo sự ổn định và liên tục trong sản xuất. Các hệ thống này được tối ưu hóa cho độ tin cậy và thời gian hoạt động liên tục, thay vì khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu. Tuy nhiên, yêu cầu của sản xuất trong thời đại mới đã làm thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận này. Nói cách khác, IT và OT ngày càng hội tụ để tạo ra một hệ sinh thái thống nhất, cho phép đồng bộ dữ liệu thời gian thực, tối ưu hóa hiệu suất và tăng tốc độ ra quyết định ở mọi cấp độ, mọi tiến trình.

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI hay Gen AI) là khái niệm đã khá quen thuộc với công chúng thông qua ChatGPT và các ứng dụng tương tự, song trí tuệ nhân tạo tự chủ (Agentic AI) được cho vẫn còn ở giai đoạn hình thành và phát triển khái niệm. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ nếu AI truyền thống chủ yếu phân tích và đưa ra khuyến nghị, AI tự chủ có khả năng đưa ra quyết định và thực hiện hành động một cách độc lập. Nói các khác, AI tự chủ có thể nhận nhiệm vụ cụ thể, tự quyết định cách tiếp cận tối ưu để giải quyết vấn đề, sau đó kích hoạt các công cụ thông qua giao thức ngữ cảnh mô hình (Model Context Protocol) và thực thi các giải pháp. Điều này được hình dung đơn giản như việc có một "chuyên gia phân tích số" luôn trực chiến, không chỉ cung cấp các báo cáo mà còn có khả năng thực hiện các hành động cải thiện dựa trên phân tích cụ thể.

Ứng dụng AI tự chủ trong an ninh mạng và sản xuất thông minh có thể có những khả năng ấn tượng như tự động hóa các tác vụ lặp lại như phân tích log hệ thống, rà soát lỗ hổng bảo mật, và tự động tạo các bản vá tạm thời. Điều này sẽ giúp giải phóng những nhân lực có chuyên môn cao để tập trung vào các vấn đề chiến lược và sáng tạo hơn. Khả năng của AI tự chủ không chỉ dừng lại ở việc tăng tốc độ xử lý mà còn là giám sát liên tục 24/7 mà không cần nghỉ ngơi, phát hiện các mẫu hình tấn công phức tạp mà con người có thể bỏ sót, và phản ứng tức thì với các mối đe dọa mới xuất hiện.

Cobots (Robot cộng tác – tên tiếng Anh: Collaborative Robots) là một trong những ứng dụng tiêu biểu của công nghệ trí tuệ nhân tạo trong sản xuất, được sử dụng để hỗ trợ công nhân và những công việc nặng trong nhà máy

Cơ hội vàng giữa bủa vây thách thức

Sức mạnh của AI tự chủ luôn đi kèm với lo ngại về nguy cơ AI có thể đưa ra những quyết định hoặc thông tin không chính xác nếu thiếu sự kiểm soát hay thẩm định của con người. Ví dụ dễ thấy là rủi ro và bảo mật dữ liệu. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, các hệ thống AI có thể vô tình “rò rỉ” dữ liệu nhạy cảm ra ngoài hệ sinh thái nội bộ, mà không có sự kiểm soát phù hợp. Điều đáng nói là trong môi trường sản xuất, vận hành, một quyết định sai của AI có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Các tổ chức và doanh nghiệp cần đặt ra những câu hỏi khó và yêu cầu câu trả lời rõ ràng: Dữ liệu sẽ đi đâu? AI được phép thực hiện những hành động gì và trong phạm vi nào? Quá trình ra quyết định của AI có đủ minh bạch để kiểm toán không? Có cơ chế nào để can thiệp khi AI đưa ra quyết định sai không?

Sự phát triển của công nghệ, sự kiểm soát của con người và khả năng vận dụng AI đúng lúc – đúng chỗ đang từng bước rộng mở hơn con đường tới tương lai

Việc thiết lập các rào chắn bảo vệ cho AI không có nghĩa là hạn chế tiềm năng của nó, mà là đảm bảo rằng sức mạnh của AI được sử dụng một cách có trách nhiệm và có thể kiểm soát.

Những nhận thức này đang dẫn đến cách tiếp cận hoàn toàn mới đối với an ninh mạng trong môi trường công nghiệp. Sự hội tụ IT/OT mang lại những lợi ích rất lớn và dễ thấy, nhưng cùng với đó là hàng loạt nguy cơ. Các thiết bị OT, vốn được thiết kế trong thời đại mà bảo mật vốn không phải là ưu tiên hàng đầu, nay đang tồn tại nhiều kẽ hở để tin tặc có thể xâm nhập vào toàn bộ dây chuyền sản xuất.

Nhiều nghiên cứu và thống kê bảo mật chỉ ra rằng an ninh mạng ngày càng trở thành một trong những rủi ro rủi ro nghiêm trọng bên ngoài đe dọa sự tăng trưởng của ngành sản xuất, chỉ xếp sau lạm phát. Theo Báo cáo Chỉ số Tình báo Mối đe dọa IBM X-Force 2024, ngành sản xuất chiếm hơn 1/4 số sự cố trong top 10 ngành bị tấn công nhiều nhất. Đây cũng là năm thứ ba liên tiếp ngành này xếp hạng trong số những ngành bị tấn công nhiều nhất. Ngành sản xuất đang trở thành mục tiêu tấn công hàng đầu của tội phạm mạng bởi sự kết hợp vận hành song song giữa máy móc, thiết bị sản xuất với máy chủ, hệ thống lưu trữ và mạng quản lý dữ liệu tạo ra môi trường phức tạp, dễ bị khai thác nếu bảo mật không đồng bộ.

Báo cáo OT Cybersecurity Year in Review 2023 của Dragos ghi nhận 71% các vụ ransomware năm 2023 nhắm vào sản  xuất, gây gián đoạn nghiêm trọng vì đặc thù yêu cầu vận hành liên tục. Một trong những nguyên nhân dẫn đến con số đáng lo ngại này là việc nhiều nhà máy vẫn sử dụng phần cứng, phần mềm lỗi thời, không đáp ứng tiêu chuẩn bảo mật hiện đại. Bên cạnh đó, những lỗ hổng từ việc nhà cung cấp hoặc đối tác thứ ba có thể bị lợi dụng để xâm nhập hệ thống cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, ví dụ như các cuộc tấn công Dragonfly nhắm vào công ty nhỏ cung cấp linh kiện cho nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM), từ đó mở rộng thành chuỗi tấn công nhằm vào ngành dược và công nghệ sinh học.

AI hứa hẹn ngày càng hoàn thiện và trở thành trợ thủ đắc lực trong ngành sản xuất, chế tạo

Sự thay đổi quan trọng nhất trong góc nhìn về an ninh mạng trong bối cảnh hiện nay là việc lĩnh vực này không còn được xem như một khoản chi phí nên có hay cần thiết mà đã trở thành yếu tố cốt lõi trong kinh doanh. Doanh nghiệp ngày nay không chỉ cần bảo vệ dữ liệu kinh doanh truyền thống, mà phải bảo vệ cả hạ tầng vận hành vật lý - nơi bất kỳ sự cố an ninh nào cũng có thể dẫn đến gián đoạn sản xuất, thiệt hại thiết bị và thậm chí đe dọa sự an toàn của con người.

Chuyển dịch vai trò và trách nhiệm mới

Việc thiết kế cấu trúc kết hợp IT/OT đòi hỏi một cách tiếp cận cân bằng giữa bảo mật, hiệu suất và khả năng mở rộng. Thay vì áp dụng các giải pháp “vá lỗi tạm thời”, các tổ chức và doanh nghiệp cần đầu tư vào việc xây dựng nền tảng bảo mật từ ban đầu, với khả năng thích ứng với các công nghệ mới trong tương lai, và đảm bảo rằng các biện pháp bảo mật không cản trở quá trình vận hành và đổi mới.

Một trong những thách thức lớn nhất của quá trình hội tụ IT/OT, thực tế lại không nằm ở máy móc hay công nghệ, mà là sự khác biệt về văn hóa làm việc. Đội ngũ IT thường quen với việc cập nhật thường xuyên, thử nghiệm và chấp nhận rủi ro trong phạm vi nhất định. Trong khi đó, đội ngũ OT ưu tiên sự ổn định, tính liên tục và tránh mọi rủi ro có thể gián đoạn sản xuất. Để hòa hợp hai văn hóa này đòi hỏi chiến lược và chiến thuật lãnh đạo mạnh mẽ, giao tiếp hiệu quả và thậm chí là cả thời gian.

Xu hướng tích cực ngày nay là sự gia tăng của các mô hình hợp tác giữa khu vực công và tư trong phát triển sản xuất thông minh. Các chính phủ cũng ngày càng nhận ra tầm quan trọng của việc hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, tích cực đầu tư vào hạ tầng, đào tạo và nghiên cứu.

AI giúp xây dựng những nhà máy linh hoạt và tối ưu quy trình sản xuất

Sự hội tụ giữa IT và OT, kết hợp với sức mạnh của AI tự chủ, đang mở ra một chương mới trong lịch sử sản xuất công nghiệp. Đây không chỉ là một bước tiến về mặt kỹ thuật mà là một cuộc tái định hình toàn diện về cách thức sản xuất, quản lý và bảo vệ tài sản. Kỷ nguyên mới hứa hẹn mang lại những lợi ích to lớn về tốc độ sản xuất nhanh hơn, chất lượng cao hơn, hiệu quả năng lượng tốt hơn và khả năng thích ứng linh hoạt với những thay đổi của thị trường. Thành công trong môi trường mới này không chỉ phụ thuộc vào việc áp dụng công nghệ tiên tiến mà còn vào khả năng tích hợp hài hòa giữa con người, công nghệ và quy trình.

Một gian hàng tham quan bên lề Hội nghị Trí tuệ nhân tạo Thế giới tại Thượng Hải (tháng 7/2025)

Trong một thế giới đang không ngừng phát triển và thay đổi với tốc độ nhanh, chờ đợi và thụ động sẽ làm mất lợi thế cạnh tranh không thể phục hồi. Tuy nhiên, hành động nhanh không có nghĩa là vội vàng và thiếu chuẩn bị. Đầu tư thời gian và nguồn lực vào việc xây dựng nền tảng vững chắc, đồng bộ - từ hệ thống bảo mật, quy trình quản trị đến năng lực nhân sự - sẽ quyết định khả năng thành công lâu dài.

Ranh giới giữa thế giới số và thế giới vật lý sẽ ngày càng mờ nhạt. Sản xuất thông minh sẽ trở thành tiêu chuẩn chứ không phải ngoại lệ. Câu hỏi về cuộc cách mạng sản xuất thông minh và hiện đại không còn là liệu nó có xảy ra hay không, mà là chúng ta sẽ đóng vai trò gì trong cuộc cách mạng này: là người tiên phong dẫn dắt thay đổi, hay là người bị bỏ lại phía sau?

Thái Hân