Trong thời buổi công nghệ phát triển như vũ bão, trình độ tin học, sử dụng mạng xã hội… của người dân đã được nâng cao rất nhanh chóng, bất kể người đó làm ngành nghề gì, bao nhiêu tuổi, trình độ học vấn ra sao. Việc này giúp đem lại những kiến thức bổ ích cho công việc, những hiểu biết sâu sắc về các lĩnh vực xã hội… cho nhiều cá nhân. Thậm chí, có những người chỉ là nông dân hay làm nội trợ bỗng nên nổi tiếng chỉ trong một thời gian ngắn nhờ đăng tải các thông tin hấp dẫn người xem, nghe... lên các nền tảng xã hội. Nhiều người cho rằng thế là đủ điều kiện để làm một “công dân số” chính hiệu.

Tuy nhiên, cũng giống trong đời thực, việc một người sử dụng “thành thạo” mạng xã hội như lập face book, tiktok, tham gia các hội nhóm, chia sẻ thông tin, giao lưu… không thể chỉ làm mọi cách mang lại những quyền, lợi ích cho bản thân mà cần phải có trách nhiệm - trách nhiệm của một công dân số. Đây không chỉ là vấn đề đạo đức còn là việc chịu trách nhiệm về mặt luật pháp. Nếu không hiểu rõ trách nhiệm này, bản thân người hoạt động trên môi trường mạng rất có thể sẽ gặp những rủi ro và mang lại ảnh hưởng xấu cho xã hội.  

Mới đây, ngày 20/7, Phòng an ninh chính trị nội bộ Công an tỉnh Đồng Tháp phối hợp Công an xã Lấp Vò mời làm việc với một nam thanh niên để làm rõ việc đăng tải tin giả, sai sự thật trên mạng xã hội. Trước đó Phòng an ninh chính trị nội bộ Công an tỉnh Đồng Tháp phát hiện một tài khoản Facebook đăng video với tiêu đề "Hun Sen: Tôi sẽ đánh Việt Nam để đòi lại lãnh thổ Việt Nam", có nội dung sai sự thật, gây hoang mang dư luận và ảnh hưởng tiêu cực đến người dùng mạng xã hội.

Công an đã xác minh và xác định chủ tài khoản là V.T.P., ngụ xã Lấp Vò, tỉnh Đồng Tháp. Người này đăng tải thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống và xúc phạm uy tín tổ chức, danh dự cá nhân. Làm việc với công an, anh P. thừa nhận hành vi vi phạm do thiếu hiểu biết, đã tự nguyện gỡ bỏ bài viết và cam kết không tái phạm.

Hay hồi tháng 4/2025, nghệ sĩ Quyền Linh có đơn gửi Hội Điện ảnh Việt Nam đề nghị bảo vệ ông cùng 2 con gái đang ở tuổi vị thành niên bị một số cá nhân tấn công trên các nền tảng mạng xã hội Facebook và TikTok. Trong đơn gửi Hội Điện ảnh Việt Nam, nghệ sĩ Quyền Linh cho rằng: Việc một số cá nhân cố tình dùng hình ảnh cũ cắt ghép để quảng cáo sữa giả gây bức xúc dư luận là hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, trái với quy định của Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự về việc chia sẻ thông tin sai sự thật, thông tin chưa được kiểm chứng...

Đáng chú ý, một số cá nhân còn cố ý công kích hai con gái của nghệ sĩ này đang ở tuổi vị thành niên. Quyền Linh cho rằng, việc làm này đã xâm phạm nghiêm trọng đến nhân phẩm, danh dự và uy tín của ông cùng gia đình. Do vậy, nghệ sĩ này mong cơ quan chức năng sớm vào cuộc xác minh, xử lý người vi phạm để bảo vệ gia đình ông.

Trên đây chỉ là 2 trong số rất nhiều trường hợp người dân đăng tải, chia sẻ, phát tán những thông tin chưa được kiểm chứng - đây những hành vi thiếu trách nhiệm của một “công dân số” trên mạng xã hội.

Vậy thế là nào là một “công dân số có trách nhiệm”? Theo các chuyên gia, công dân số có trách nhiệm là người sử dụng công nghệ và môi trường trực tuyến một cách có hiểu biết, đạo đức, an toàn và tôn trọng người khác. Điều này không chỉ thể hiện qua hành vi cá nhân trên mạng mà còn qua thái độ và nhận thức đối với cộng đồng số. Công dân số không chỉ biết sử dụng các thiết bị và nền tảng công nghệ mà còn hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình trong không gian số.

Những đặc điểm  cần có của một Công dân số

Biết sử dụng công nghệ số một cách thành thạo: Biết cách sử dụng máy tính, điện thoại thông minh, internet, mạng xã hội, email, phần mềm văn phòng, ứng dụng học tập, v.v.

Có ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân: Biết giữ gìn thông tin riêng tư, sử dụng mật khẩu mạnh, không chia sẻ thông tin nhạy cảm, cảnh giác với lừa đảo trực tuyến.

Hành xử có văn hóa và đạo đức trên môi trường số: Biết tôn trọng người khác, không phát tán tin giả, không bắt nạt hoặc công kích người khác qua mạng.

Tuân thủ pháp luật và quy định liên quan đến không gian mạng: Biết rằng các hành vi trên mạng cũng chịu sự điều chỉnh của pháp luật (như xúc phạm danh dự, vu khống, chia sẻ thông tin trái phép...).

Tham gia tích cực vào cộng đồng trực tuyến: Biết sử dụng công nghệ để học tập, làm việc, chia sẻ thông tin hữu ích, đóng góp ý kiến xây dựng xã hội.

Có tư duy phản biện và biết đánh giá thông tin: Biết phân biệt tin giả, tin sai lệch; biết chọn lọc thông tin đáng tin cậy; không bị thao túng bởi những nội dung cực đoan, gây hoang mang.

Một công dân số có trách nhiệm cũng cần biết bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo mật thông tin như: Không chia sẻ thông tin cá nhân nhạy cảm (số CMND/CCCD, tài khoản ngân hàng...) trên mạng; Biết cách đặt mật khẩu mạnh, xác thực hai bước, cập nhật phần mềm để phòng tránh bị tấn công mạng; Nhận diện được các hành vi lừa đảo, thao túng thông tin, và không bị “dắt mũi” bởi nội dung giật gân; Sử dụng công nghệ một cách cân bằng và tích cực; Biết giới hạn thời gian sử dụng mạng xã hội, trò chơi điện tử, tránh lệ thuộc vào màn hình; Tận dụng công nghệ để học tập, làm việc, kết nối xã hội một cách lành mạnh.

Ở một mức độ khác, một công dân số có trách nhiệm cũng cần biết lắng nghe và chấp nhận sự khác biệt về ý kiến, tôn trọng quyền biểu đạt của người khác; Biết đóng góp xây dựng cộng đồng số an toàn và tích cực, đồng thời báo cáo các nội dung xấu độc, lạm dụng, bạo lực mạng.

Một người hoạt động có trách nhiệm trên mạng xã hội còn có thể thực hiện hướng dẫn người khác - đặc biệt là trẻ em, người cao tuổi - sử dụng công nghệ an toàn.

Xuân Hưng