Khi AI trở thành "trở thủ" của tội phạm mạng

Ảnh minh họa. Nguồn Internet.

Sự bùng nổ của các công cụ AI tạo sinh đã mở ra một mặt trận mới trong không gian mạng. Nếu trước đây, để thực hiện một cuộc lừa đảo thành công, kẻ gian phải mất nhiều thời gian thu thập thông tin và xây dựng kịch bản, thì nay chỉ với vài thao tác và dữ liệu đầu vào, AI có thể tạo ra nội dung giả mạo có độ tin cậy cao.

Một trong những thủ đoạn phổ biến là giả giọng nói lãnh đạo doanh nghiệp. Chỉ cần vài đoạn ghi âm công khai trên internet, công cụ AI có thể tái tạo giọng nói tương đối chính xác. Kịch bản thường được dựng theo hướng khẩn cấp: yêu cầu chuyển tiền, ký duyệt hợp đồng hoặc cung cấp thông tin nội bộ. Áp lực thời gian và tâm lý tin tưởng cấp trên khiến nhiều nhân viên không kịp kiểm tra chéo.

Song song với đó, email lừa đảo đã bước sang một cấp độ mới, thay vì những dòng chữ sai chính tả hoặc ngữ pháp như trước đây, nội dung do AI tạo ra có thể mạch lạc, đúng ngữ cảnh và mang phong cách giống hệt người thật. Kẻ gian có thể khai thác thông tin công khai trên mạng xã hội, website doanh nghiệp, thông cáo báo chí để cá nhân hóa thông điệp. Lừa đảo vì thế không còn đại trà mà trở thành “đúng người, đúng thời điểm”.

Ở cấp độ kỹ thuật, AI cũng được sử dụng để phát triển mã độc có khả năng thay đổi cấu trúc nhằm né tránh công cụ bảo mật truyền thống. Thay vì một mẫu cố định dễ bị phát hiện, mã độc có thể biến đổi liên tục. Điều này khiến quá trình nhận diện và ngăn chặn trở nên khó khăn hơn nhiều.

Không chỉ doanh nghiệp, người dùng cá nhân cũng đứng trước rủi ro gia tăng. Các cuộc gọi giả danh cơ quan chức năng, tin nhắn thông báo trúng thưởng, đường link giả mạo ngân hàng ngày càng tinh vi. AI giúp kẻ gian xây dựng nội dung sát với hoàn cảnh nạn nhân, tạo cảm giác thuyết phục. Chỉ một thao tác cung cấp mã xác thực hoặc nhấp vào liên kết lạ, tài khoản có thể bị chiếm đoạt.

Điểm đáng lo ngại là tốc độ. AI cho phép tự động hóa quy trình từ thu thập thông tin, phân tích mục tiêu đến triển khai tấn công. Những gì trước đây mất nhiều ngày chuẩn bị, nay có thể thực hiện trong thời gian rất ngắn. Khi tốc độ tăng lên, khả năng phát hiện và phản ứng nếu không được cải thiện tương ứng sẽ trở nên tụt hậu.

Phòng thủ phải thay đổi: Doanh nghiệp Việt trước áp lực nâng cấp toàn diện

Trước thực tế trên, mô hình bảo mật truyền thống dựa vào tường lửa, phần mềm diệt virus và sao lưu định kỳ đang bộc lộ hạn chế. Các giải pháp này chủ yếu ngăn chặn mối đe dọa đã được nhận diện, trong khi tấn công sử dụng AI có thể liên tục biến đổi.

Nhiều tổ chức lớn đã bắt đầu triển khai hệ thống giám sát an ninh thông minh hơn, có khả năng phát hiện hành vi bất thường thay vì chỉ dựa trên mẫu nhận diện có sẵn. Ví dụ, nếu một tài khoản nội bộ đăng nhập vào khung giờ hiếm gặp, truy cập dữ liệu ngoài phạm vi công việc hoặc thực hiện giao dịch tài chính bất thường, hệ thống sẽ cảnh báo sớm. Cách tiếp cận này nhằm phát hiện nguy cơ ngay từ dấu hiệu đầu tiên.

Một xu hướng khác là tăng cường bảo vệ ngay tại thiết bị hoặc mạng nội bộ, giúp ngăn chặn rủi ro trước khi lan rộng. Trong môi trường số hóa mạnh như ngân hàng, viễn thông, thương mại điện tử hay sản xuất thông minh, phản ứng chậm vài phút cũng có thể gây thiệt hại lớn. Do đó, việc phát hiện và xử lý theo thời gian gần như tức thì trở thành yêu cầu bắt buộc.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam chưa đầu tư đầy đủ cho bảo mật nâng cao. Nguyên nhân không chỉ nằm ở ngân sách mà còn ở nhận thức. Nhiều đơn vị vẫn cho rằng mình “không phải mục tiêu”, trong khi tấn công hiện nay diễn ra tự động và diện rộng, không phân biệt quy mô.

Khoảng cách về mức độ sẵn sàng giữa các doanh nghiệp trong lĩnh vực tài chính, viễn thông với nhóm còn lại đang ngày càng lớn. Điều này tiềm ẩn rủi ro dây chuyền, bởi trong môi trường số, một mắt xích yếu có thể ảnh hưởng đến toàn bộ hệ sinh thái.

Bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, vai trò của cơ quan quản lý nhà nước cũng đặc biệt quan trọng. Cần tăng cường cảnh báo sớm, hướng dẫn nhận diện thủ đoạn mới và hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến sử dụng AI an toàn, bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đồng thời, việc thúc đẩy phát triển giải pháp bảo mật nội địa và đào tạo nhân lực chuyên sâu sẽ góp phần nâng cao năng lực phòng thủ chung.

Trong kỷ nguyên AI, an ninh mạng không còn là câu chuyện kỹ thuật đơn lẻ mà là vấn đề quản trị rủi ro và chiến lược phát triển. Vấn đề không còn là “có bị tấn công hay không”, mà là “phát hiện sớm đến mức nào và phản ứng nhanh ra sao”.

AI đang được sử dụng ở cả hai phía của cuộc chiến. Bên nào làm chủ công nghệ và dữ liệu tốt hơn sẽ chiếm ưu thế. Với doanh nghiệp và người dùng, việc chủ động nâng cấp năng lực bảo mật ngay từ hôm nay là điều kiện tiên quyết để bảo vệ tài sản và niềm tin trong không gian số.

Thu Uyên