"Vén màn" sự cố mất điện ở Venezuela trong chiến dịch bắt cóc Tổng thống Maduro

Rạng sáng 3/1/2026, người dân thủ đô Caracas bất ngờ rơi vào bóng tối. Điện bị cắt trên diện rộng, mạng viễn thông gián đoạn, trong khi cùng thời điểm đó, nhiều nguồn tin quốc tế cho biết Mỹ đang tiến hành chiến dịch quân sự mang tên “Absolute Resolve” nhằm bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro.

Điều khiến sự cố này trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở yếu tố chính trị - quân sự, mà ở tính chất kỹ thuật: mất điện xảy ra rất nhanh, đúng thời điểm nhạy cảm, và quan trọng nhất là được khôi phục chỉ sau khoảng hai giờ. Điều này hoàn toàn khác với các cuộc khủng hoảng điện lực nghiêm trọng của Venezuela năm 2019, khi cả nước rơi vào cảnh mất điện kéo dài nhiều ngày do sự cố lan truyền trong hệ thống.

Vậy điều gì thực sự đã xảy ra? Và tại sao sự cố năm 2026 lại mang dáng dấp của một “đòn đánh chính xác” hơn là một tai nạn hạ tầng?

Các báo cáo quốc tế cho thấy, khoảng 2 giờ sáng theo giờ địa phương, nhiều vụ nổ được ghi nhận tại Caracas. Gần như đồng thời, các khu vực rộng lớn của thủ đô mất điện. Trang BankInfoSecurity mô tả đây là một sự cố “đột ngột, có kiểm soát và ngắn bất thường”, đồng thời nhấn mạnh rằng không có bằng chứng công khai xác nhận nguyên nhân là tấn công mạng, phá hoại vật lý hay tác chiến điện tử.

Trong khi đó, các tường thuật về chiến dịch quân sự của Mỹ cho biết giai đoạn đầu bao gồm hoạt động chế áp hệ thống phòng không đối phương (SEAD). Đây là loại chiến dịch thường kết hợp giữa hỏa lực và gây nhiễu điện tử, nhằm làm “mù” radar, tên lửa phòng không và hệ thống chỉ huy.

Điểm đáng chú ý là: những năng lực dùng để gây nhiễu radar quân sự cũng có thể ảnh hưởng tới các hệ thống dân sự, đặc biệt là viễn thông và tín hiệu định vị vệ tinh (GPS). Một số nhân chứng thậm chí mô tả hiện tượng “làn sóng” hoặc nhiễu điện từ xuất hiện trước khi điện bị cắt, làm dấy lên đồn đoán về việc sử dụng vũ khí năng lượng định hướng, mặc dù những tuyên bố này rất khó kiểm chứng.

Yếu tố then chốt vẫn là thời gian khôi phục điện. Theo The Sunday Guardian, cả điện lẫn viễn thông đều được nối lại trong vài giờ, cho thấy thiết bị vật lý không bị phá hủy nghiêm trọng. Điều này gợi ý rằng sự cố nhiều khả năng bắt nguồn từ lớp điều khiển hoặc thông tin – nơi chỉ cần “tắt công tắc” là đủ gây gián đoạn, và cũng có thể “bật lại” tương đối nhanh.

"Nút thắt Guri": Khi quá nhiều điện đi qua một con đường

Venezuela có một trong những nhà máy thủy điện lớn nhất thế giới: đập Guri, còn gọi là Nhà máy thủy điện Simón Bolívar. Trong nhiều năm, công trình này cung cấp tới 70 - 80% sản lượng điện quốc gia. Từ Guri, điện được truyền đi qua các đường dây siêu cao áp để cấp cho các thành phố lớn, bao gồm Caracas.

Vấn đề nằm ở chỗ: quá nhiều điện đi qua quá ít “nút trung gian”. Trạm biến áp San Gerónimo B, đôi khi được ví như “động mạch chủ” của hệ thống, là nơi tập trung các đường truyền tải 765 kV đưa điện từ Guri ra miền Trung - Bắc. Nếu trạm này gặp sự cố hoặc buộc phải tách khỏi hệ thống, các khu vực phụ tải lớn có thể mất điện gần như ngay lập tức.

Năm 2019, Venezuela từng trải qua những sự cố lan truyền nghiêm trọng khi “xương sống” này bị trục trặc. Năm 2026, cùng cấu trúc đó có thể đã bị khai thác theo cách có kiểm soát hơn, khiến hệ thống tự động kích hoạt cơ chế bảo vệ rồi nhanh chóng phục hồi.

"Hệ thần kinh" của lưới điện: Cáp quang và phần mềm điều khiển

Lưới điện hiện đại không chỉ là dây dẫn và máy biến áp. Nó còn là một mạng lưới thông tin phức tạp. Dọc theo các đường dây cao áp thường có cáp quang chống sét (OPGW), vừa bảo vệ đường dây vừa truyền dữ liệu giữa trung tâm điều độ và các trạm biến áp.

Nhờ đó, điều độ viên có thể giám sát và điều khiển hệ thống từ xa. Nhưng cũng chính vì vậy, khi hành lang truyền tải gặp vấn đề, kênh thông tin đi kèm cũng có thể bị ảnh hưởng. Ngoài ra, các giao thức điều khiển công nghiệp phổ biến như IEC 60870-5-104 (IEC-104) vốn được thiết kế ưu tiên độ tin cậy, chứ không phải an ninh trước tấn công có chủ đích.

Nói một cách đơn giản: trong một số hệ thống, nếu kẻ tấn công đã “lọt” vào mạng, họ có thể gửi các lệnh điều khiển trông hoàn toàn hợp lệ, ví dụ lệnh ngắt máy cắt, mà không cần vượt qua các lớp xác thực phức tạp. Nếu đội vận hành không có công cụ giám sát đủ “thông minh” để hiểu ý nghĩa của từng lệnh, những thao tác bất thường này rất khó bị phát hiện kịp thời.

GPS - Chiếc đồng hồ vô hình của lưới điện

Một yếu tố ít được công chúng biết tới là thời gian. Các lưới điện hiện đại sử dụng thiết bị đo pha đồng bộ (PMU) để theo dõi góc pha điện áp và dòng điện trên diện rộng. Để so sánh dữ liệu giữa các trạm cách xa hàng trăm km, tất cả PMU phải “xem cùng một giờ” với độ chính xác tới phần triệu giây.

Nguồn thời gian đó thường đến từ GPS. Nếu tín hiệu GPS bị gây nhiễu hoặc giả mạo, các PMU có thể “hiểu nhầm” rằng lưới điện đang mất ổn định, dù trên thực tế không phải vậy. Kết quả là hệ thống tự động kích hoạt bảo vệ, ngắt mạch để “tự cứu mình”.

Đây là một dạng sự cố lai giữa không gian mạng và vật lý: chỉ cần thao túng tín hiệu vô tuyến, người ta có thể gây ra phản ứng điện lực rất thật.

Kịch bản 1: Chiến tranh thời gian

Theo phân tích, kịch bản có xác suất cao nhất là gây nhiễu hoặc giả mạo GPS trong thời gian ngắn. Điều này phù hợp với bối cảnh chiến dịch SEAD, nơi năng lực tác chiến điện tử đã được triển khai sẵn. Khi tín hiệu GPS bị làm sai lệch, các hệ thống bảo vệ của lưới điện có thể tự ngắt, dẫn đến mất điện nhưng không gây hư hỏng lâu dài.

Ưu điểm của kịch bản này là “bật – tắt” gần như tức thì. Khi gây nhiễu dừng lại, hệ thống có thể tái đồng bộ và khôi phục điện trong vài giờ.

Kịch bản 2: Tấn công bằng lệnh điều khiển hợp lệ

Một khả năng khác là xâm nhập từ trước vào mạng điều khiển, rồi gửi các lệnh ngắt mạch hợp lệ về mặt kỹ thuật. Điều này đòi hỏi hiểu biết sâu về cấu trúc lưới điện và có thể cần thời gian chuẩn bị dài hơn. Tuy nhiên, nó cũng phù hợp với việc mất điện ngắn và có thể đảo ngược.

Kịch bản 3: Tấn công chuỗi cung ứng

Ít khả năng nhất là việc cài sẵn mã độc trong thiết bị hoặc phần mềm từ khâu mua sắm. Đây là phương án tốn kém, rủi ro cao và thường được coi là “vũ khí chiến lược”, khó có lý do để sử dụng chỉ nhằm tạo ra một sự cố ngắn.

Sự cố năm 2026 không chỉ là vấn đề nội bộ của Venezuela. Nó cho thấy lưới điện hiện đại trên toàn cầu đều đang đối mặt với những rủi ro tương tự.

Các quốc gia như Việt Nam, Malaysia đang đẩy mạnh xây dựng lưới điện thông minh, số hóa trạm biến áp và hệ thống điều khiển. Điều này giúp vận hành hiệu quả hơn, nhưng cũng làm tăng phụ thuộc vào viễn thông, phần mềm và GPS.

Ở các quốc gia có địa lý phân mảnh như Indonesia, Cuba, sự phụ thuộc vào liên kết vô tuyến hoặc cáp ngầm khiến lưới điện dễ bị tổn thương trước các chiến dịch gây nhiễu diện rộng.

Ngay cả các nước phát triển cũng đối mặt với “nghịch lý nhà cung cấp”: phụ thuộc vào cùng một số ít nhà sản xuất thiết bị và phần mềm, khiến rủi ro chuỗi cung ứng trở thành vấn đề an ninh quốc gia.

Sự cố ở Venezuela cho thấy: không cần phá hủy nhà máy hay trạm biến áp, vẫn có thể gây gián đoạn điện trên diện rộng. Vì vậy, bài học không phải là dừng hiện đại hóa, mà là hiện đại hóa đi kèm khả năng chống chịu.

Qua sự việc này, các chuyên gia quốc tế đã nêu khuyến nghị: Không sử dụng giao thức điều khiển “trần trụi” không mã hóa trong môi trường đe dọa cao; Giảm phụ thuộc vào một nguồn GPS duy nhất, bổ sung các nguồn thời gian dự phòng; Đào tạo đội ngũ vận hành khả năng điều độ thủ công khi hệ thống tự động bị suy giảm; Đầu tư năng lực kiểm tra độc lập phần mềm, firmware của thiết bị điện lực trọng yếu.

Tóm lại, sự cố mất điện tại Venezuela năm 2026 cho thấy lưới điện hiện đại có thể trở thành mặt trận vô hình của xung đột, nơi những đòn đánh nhanh, chính xác và có thể đảo ngược được ưu tiên hơn phá hủy vật lý.

Trong thế giới ngày càng số hóa, an ninh năng lượng không còn chỉ là chuyện của tua-bin, máy biến áp hay nguồn nhiên liệu, mà còn là câu chuyện của phần mềm, tín hiệu và thời gian. Với các quốc gia đang phát triển, thách thức không nằm ở việc có hiện đại hóa hay không, mà ở chỗ liệu họ có đủ năng lực để làm chủ và bảo vệ chính sự hiện đại đó hay không.

TS Nguyễn Thanh Bình

Xem thêm: