Ảnh minh hoa. Nguồn Teneo

Tính hai mặt của công nghệ

Trong những năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của AI đã khiến việc tạo ra video, hình ảnh hay giọng nói giả mạo trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Chỉ với vài thao tác đơn giản, bất kỳ ai cũng có thể tạo ra một đoạn clip gần như không thể phân biệt thật - giả. Nếu trước kia deepfake chủ yếu xuất hiện trong các video hài hước, quảng cáo hoặc clip ngắn trên mạng xã hội, thì hiện tại nó đã trở thành công cụ nguy hiểm, bị lợi dụng để bôi nhọ danh dự cá nhân, thao túng dư luận hoặc thậm chí can thiệp vào tiến trình chính trị.

Từ các ứng dụng mạng xã hội như TikTok, Instagram cho đến các nền tảng tạo nội dung video sử dụng AI như Synthesia, HeyGen, D-ID, nhiều sản phẩm deepfake đã “len lỏi” vào đời sống hàng ngày dưới dạng meme, nội dung giải trí hoặc quảng cáo. Sự phổ biến rộng rãi này khiến việc kiểm soát và phân biệt thật - giả ngày càng trở nên khó khăn hơn.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa - Giáo dục của Quốc hội, cảnh báo rằng deepfake đã vượt khỏi phạm vi công nghệ thuần túy để trở thành vấn đề văn hóa - xã hội nghiêm trọng. Khi con người không còn chắc chắn về những gì mình nhìn thấy hoặc nghe thấy, nền tảng niềm tin xã hội sẽ bị lung lay, kéo theo nhiều hệ lụy khó lường.

Deepfake và hệ lụy khó kiểm soát

Những hậu quả từ deepfake không chỉ dừng ở việc làm tổn thương danh dự cá nhân mà còn gây nhiễu loạn thông tin trong đời sống cộng đồng. Người nổi tiếng thường là mục tiêu bị khai thác nhiều nhất bởi sức ảnh hưởng của họ với công chúng. Một video giả mạo được phát tán có thể nhanh chóng lan truyền, tạo ra những hiểu lầm, khủng hoảng và gây tổn hại về uy tín. Từ đó, không chỉ người trong cuộc chịu ảnh hưởng mà cả dư luận xã hội cũng rơi vào trạng thái mất định hướng.

Thống kê toàn cầu cho thấy lượng nội dung deepfake đã tăng gấp nhiều lần chỉ trong hai năm gần đây. Việt Nam, với tỷ lệ người dùng mạng xã hội thuộc hàng cao nhất thế giới cũng nằm trong vùng chịu tác động mạnh. Nếu không có biện pháp kiểm soát kịp thời, nguy cơ khủng hoảng niềm tin trên không gian mạng sẽ ngày càng lớn.

Thế giới và Việt Nam trước thách thức mới

Trước mối đe dọa này, nhiều quốc gia đã đưa ra giải pháp ứng phó. Tại Mỹ, một số bang ban hành luật cấm sử dụng deepfake trong bầu cử. Liên minh châu Âu yêu cầu các nội dung do AI tạo ra phải được gắn nhãn rõ ràng, trong khi Trung Quốc siết chặt kiểm duyệt, buộc mọi sản phẩm deepfake phải được kiểm tra trước khi công bố.

Ở Việt Nam, các văn bản pháp luật hiện hành như Bộ luật Hình sự, Luật An ninh mạng đã phần nào điều chỉnh hành vi sử dụng công nghệ số sai mục đích, nhưng vẫn chưa đủ cụ thể để xử lý triệt để tình huống do deepfake gây ra. Các chuyên gia đề xuất cần có khung pháp lý riêng cho deepfake, với mức xử phạt nghiêm khắc hơn và cơ chế giám sát chuyên biệt. Bên cạnh đó, trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok hay YouTube cũng phải được nhấn mạnh, bởi những nền tảng này là nơi phát tán nhanh nhất các sản phẩm giả mạo.

Giáo dục kỹ năng số - giải pháp bền vững chống deepfake

Một giải pháp được các nhà nghiên cứu nhấn mạnh là nâng cao năng lực truyền thông và kỹ năng số cho cộng đồng. Người dùng cần được trang bị khả năng nhận diện thông tin giả, kỹ năng phản biện và ý thức kiểm chứng trước khi chia sẻ. Giáo dục về truyền thông số nên được đưa vào chương trình học phổ thông, đồng thời triển khai các chương trình phổ cập cho người trưởng thành và người cao tuổi.

Báo chí cần đóng vai trò chủ động hơn trong việc “gác cổng thông tin”, thường xuyên phân tích, giải mã hiện tượng deepfake để cảnh báo công chúng. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, chỉ khi mỗi cá nhân ý thức được trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ sự thật, xã hội mới có thể tạo nên một hàng rào vững chắc chống lại sự lan rộng nguy hiểm của thông tin giả mạo.

Deepfake đã và đang trở thành một “cơn lốc” nguy hiểm, khi sự thật có thể bị đánh tráo dễ dàng bằng công nghệ. Để ứng phó, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa pháp luật, trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội, vai trò định hướng của báo chí và trên hết là kỹ năng tự bảo vệ của từng người dùng. Trong kỷ nguyên số, mỗi cú nhấp chuột không chỉ là giá trị đạo đức và trách nhiệm của mỗi người mà còn góp phần bảo vệ hay phá hủy niềm tin xã hội.

An Lâm