Vì sao học sinh cần được trang bị kiến thức an ninh mạng?

Theo báo cáo của UNICEF, cứ ba người dùng Internet thì có một người là trẻ em. Đây là nhóm tham gia môi trường số với tốc độ nhanh nhất, đặc biệt sau giai đoạn học trực tuyến và chuyển đổi số trong giáo dục.

Trẻ em ngày càng tiếp xúc Internet từ sớm, sử dụng với nhiều mục đích như học tập, giải trí và giao tiếp... Tuy nhiên, mức độ bảo vệ lại chưa theo kịp với tốc độ sử dụng. Nhiều nền tảng số chưa được thiết kế riêng cho người dùng nhỏ tuổi, trong khi kỹ năng tự bảo vệ của các em còn hạn chế.

Rủi ro trực tuyến phổ biến và gia tăng

Theo sơ đồ "Typology of risks" trong báo cáo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), trẻ em phải đối mặt với ba nhóm rủi ro chính trong môi trường số: rủi ro liên quan đến công nghệ Internet (internet technology risks), rủi ro tiêu dùng (consumer-related risks) và rủi ro về quyền riêng tư, bảo mật thông tin (information privacy and security risks).  

Cụ thể, nhóm rủi ro công nghệ bao gồm các rủi ro về nội dung (content risks) như nội dung bất hợp pháp (illegal content), nội dung độc hại (harmful content), cũng như các rủi ro tương tác (contact risks) như dụ dỗ trực tuyến (cybergrooming), bắt nạt mạng (cyberbullying) và quấy rối (online harassment).

Bên cạnh đó, OECD cũng chỉ ra rằng trẻ em ngày càng trở thành đối tượng của các rủi ro tiêu dùng, bao gồm tiếp thị trực tuyến (online marketing), chi tiêu quá mức (overspending) và các giao dịch gian lận (fraudulent transactions) như lừa đảo trực tuyến (online scams) hay đánh cắp danh tính (identity theft).  

Đặc biệt, nhóm rủi ro về quyền riêng tư và bảo mật thông tin đang trở nên nghiêm trọng hơn trong bối cảnh dữ liệu cá nhân của trẻ dễ bị thu thập và khai thác mà không có sự kiểm soát đầy đủ. OECD nhấn mạnh rằng các rủi ro này không chỉ gây hậu quả trước mắt mà còn có thể dẫn đến những hệ quả lâu dài đối với sự phát triển của trẻ em trong môi trường số.  

Dữ liệu từ UNESCO cho thấy mức độ ảnh hưởng đối với trẻ em là không nhỏ. Trong khảo sát tại nhiều quốc gia, 20% đến 77% trẻ từ 9-17 tuổi từng gặp trải nghiệm tiêu cực trên mạng, tùy theo khu vực và cách đo lường.

Một báo cáo khác của UNICEF cho biết chỉ khoảng 52% trẻ cảm thấy an toàn khi trực tuyến, phản ánh mức độ lo ngại đáng kể trong nhóm người dùng trẻ. Báo cáo cũng cho thấy hơn 1/3 thanh thiếu niên tại 30 quốc gia từng bị bắt nạt trên mạng, và 1/5 trong số đó đã phải nghỉ học vì ảnh hưởng tâm lý.  

Các tổ chức quốc tế cũng cảnh báo rủi ro với trẻ em trên không gian mạng không chỉ dừng ở các hình thức quen thuộc như lừa đảo hay đánh cắp tài khoản. Quy mô các hành vi xâm hại trực tuyến đang ở mức đáng báo động. Theo dữ liệu của UNICEF hơn 300 triệu trẻ em mỗi năm là nạn nhân của khai thác và lạm dụng tình dục trên môi trường mạng.  

Những con số này cho thấy rủi ro không còn là nguy cơ tiềm ẩn, mà đã trở thành vấn đề mang tính toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến sự an toàn và phát triển của trẻ em.

Giáo dục an ninh mạng vẫn còn khoảng trống

Dù rủi ro gia tăng, việc dạy kỹ năng an toàn số trong nhà trường vẫn chưa phổ biến. Theo UNESCO, nhiều hệ thống giáo dục trên thế giới chưa tích hợp đầy đủ nội dung về an ninh mạng và kỹ năng số vào chương trình chính khóa, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển.

Báo cáo của OECD cho thấy khoảng cách rõ rệt giữa mức độ sử dụng công nghệ của học sinh và năng lực an toàn số. Trong Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA), tổ chức này nhận định nhiều học sinh có thể sử dụng thiết bị số thành thạo nhưng lại thiếu kỹ năng đánh giá rủi ro, bảo mật thông tin và nhận diện nội dung độc hại.

Thực tế này dẫn đến một nghịch lý: học sinh sử dụng Internet thường xuyên nhưng thiếu kỹ năng tự bảo vệ. Theo Uỷ ban Châu Âu (EC), trong khảo sát EU Kids Online, một bộ phận đáng kể trẻ em không biết cách xử lý khi gặp nội dung nguy hiểm hoặc bị quấy rối trực tuyến, dù các em truy cập Internet hàng ngày.

Không chỉ dừng ở nhận thức, việc thiếu đào tạo bài bản còn ảnh hưởng đến năng lực của giáo viên. UNESCO cho biết nhiều giáo viên chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và công cụ để giảng dạy về an toàn số, khiến việc triển khai trong lớp học gặp khó khăn.

Trong khi đó, theo UNICEF, chỉ một lỗ hổng nhỏ từ phía người dùng, như mật khẩu yếu hoặc chia sẻ thông tin cá nhân, cũng có thể trở thành điểm khởi đầu cho các cuộc tấn công mạng quy mô lớn hơn.

Cần coi an ninh mạng là kỹ năng sống bắt buộc cho học sinh

Theo UNICEF, an ninh mạng cần được xem là một phần của quyền trẻ em trong môi trường số, tương tự như quyền được bảo vệ trong đời sống thực. Báo cáo của tổ chức này nhấn mạnh trẻ em không chỉ cần được tiếp cận Internet, mà còn phải được trang bị kỹ năng để sử dụng an toàn và có trách nhiệm.

Không chỉ UNICEF, UNESCO cũng khuyến nghị các quốc gia cần đưa kỹ năng an toàn số vào chương trình giáo dục như một năng lực cốt lõi. Tổ chức này cho rằng học sinh cần được trang bị khả năng nhận diện thông tin sai lệch, bảo vệ dữ liệu cá nhân và ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng, bên cạnh các kỹ năng học thuật truyền thống.

Tại Việt Nam, vấn đề này cũng đang được quan tâm và triển khai ở cấp quốc gia. Chính phủ đã ban hành Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên không gian mạng giai đoạn 2021-2025, với mục tiêu trang bị cho trẻ kiến thức và kỹ năng để tự nhận diện và phòng tránh rủi ro trực tuyến. Tiếp đó, chương trình giai đoạn 2026-2030 tiếp tục được phê duyệt, đặt mục tiêu 100% cơ sở giáo dục phổ thông triển khai các giải pháp an ninh mạng và tăng cường giáo dục kỹ năng số cho học sinh. 

Song song với chính sách, nhiều chiến dịch và sáng kiến cũng đã được triển khai rộng rãi, trong đó có chiến dịch “Không một mình” được triển khai với quy mô toàn quốc, hướng tới 12 triệu thanh thiếu niên (12–24 tuổi), mở rộng tiếp cận tới 22 triệu học sinh, sinh viên và hàng triệu phụ huynh, giáo viên, những người được xem là "lá chắn đầu tiên" trong bảo vệ trẻ em khỏi hiểm họa mạng. 

Mới đây, cuộc thi "Học sinh với An ninh mạng 2026" đã tổ chức thành công, được Bộ Công an và Bộ Giáo dục và Đào tạo bảo trợ, do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia chủ trì, phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an; Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các đơn vị đồng hành tổ chức.

Phát biểu tại lễ tổng kết cuộc thi "Học sinh với An ninh mạng 2026", Trung tướng Lê Xuân Minh, Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao A05 - Bộ Công an, Phó Chủ tịch điều hành Hiệp hội An ninh mạng quốc gia nhấn mạnh, việc trang bị kiến thức, kỹ năng an ninh mạng cho học sinh là yêu cầu cấp thiết, góp phần hình thành thế hệ công dân số có trách nhiệm và trở thành "chiến binh bảo vệ chủ quyền nhận thức của quốc gia trong thời đại số".

Không gian mạng sẽ tiếp tục mở rộng và trở thành một phần không thể tách rời trong học tập cũng như đời sống của học sinh. Trong bối cảnh đó, việc giáo dục an ninh mạng không chỉ là cần thiết mà còn mang tính thiết thực, giúp các em nhận diện rủi ro, bảo vệ bản thân và hình thành thói quen sử dụng Internet một cách an toàn, có trách nhiệm. Đây không còn là lựa chọn mang tính bổ sung, mà là yêu cầu tất yếu của giáo dục hiện đại.

Để đạt được điều đó, cần có sự chung tay của toàn xã hội - từ nhà trường trong việc tích hợp nội dung giảng dạy, gia đình trong việc định hướng và đồng hành, đến các cơ quan quản lý và doanh nghiệp công nghệ trong việc xây dựng môi trường số an toàn. Khi mỗi bên đều chủ động và có trách nhiệm, học sinh sẽ được trang bị đầy đủ hành trang để bước vào thế giới số một cách vững vàng và an toàn hơn.

Cảm ơn các đơn vị Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam (VietinBank), Save the Children, ChildFund Việt Nam, World Vision International Việt Nam, Plan International Việt Nam, Câu lạc bộ Bảo vệ trẻ em Việt Nam trên không gian mạng (VCSC), Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam (VACR), VNPT, Verichains và Cánh Diều Việt Nam đã đồng hành cùng cuộc thi để góp phần kiến tạo nên “lá chắn tri thức” vững chắc cho thế hệ trẻ trên không gian số.

Thúy Hằng