Ảnh minh họa mã độc rootkit. InSec Lab

Rootkit - mối đe dọa vô hình trên thiết bị di động

Theo định nghĩa của Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Hoa Kỳ (NIST), rootkit là công cụ cho phép tin tặc duy trì quyền truy cập bí mật vào hệ thống, đồng thời che giấu hoạt động khỏi các phần mềm giám sát. Khác với những loại mã độc thông thường, rootkit có thể chiếm quyền quản trị cao nhất trên thiết bị, từ đó toàn quyền thao tác: truy cập, đánh cắp dữ liệu, cài đặt thêm phần mềm độc hại mà chủ nhân hoàn toàn không hay biết.

Nguy hiểm hơn, nhiều biến thể rootkit “nằm” trong firmware hoặc bootloader. Điều đó có nghĩa là ngay cả khi người dùng cài lại hệ điều hành, mã độc vẫn tồn tại và tự động kích hoạt khi kết nối internet. Khả năng ẩn tiến trình, che giấu tập tin và giả mạo thông số hệ thống khiến rootkit dễ dàng qua mặt phần lớn phần mềm bảo mật phổ biến hiện nay.

Những cảnh báo từ thực tế

Trong một nghiên cứu năm 2023, rootkit MoonBounce được phát hiện ẩn trong firmware máy tính, cho phép tin tặc điều khiển hệ thống từ xa mà người dùng không hề hay biết. Trên nền tảng di động, nhiều biến thể rootkit Android từng xuất hiện, giả dạng ứng dụng tiện ích như đèn pin, tối ưu pin. Người dùng cài đặt xong vẫn thấy ứng dụng hoạt động bình thường, trong khi dữ liệu cá nhân lại bị âm thầm gửi ra máy chủ ngoài hệ thống.

Tại Việt Nam, cơ quan chức năng từng cảnh báo tình trạng một số điện thoại giá rẻ nhập lậu bị cài sẵn phần mềm độc hại ngay từ khi xuất xưởng. Đây chính là môi trường lý tưởng để rootkit ẩn nấp, hoạt động lâu dài và đánh cắp thông tin cá nhân mà người dùng khó phát hiện.

Giải pháp bảo vệ trước rootkit

Các chuyên gia bảo mật quốc tế đều chung nhận định: rootkit là “kẻ giấu mặt” nguy hiểm nhất trong thế giới mã độc hiện nay. Do đó, phòng ngừa là giải pháp then chốt.

NIST khuyến nghị, cập nhật thường xuyên hệ điều hành, ứng dụng và firmware để vá lỗ hổng.

Trung tâm an ninh mạng Canada cảnh báo: phần mềm lậu là con đường phổ biến để rootkit lây nhiễm. Chỉ tải ứng dụng từ kho chính thức (CH Play, App Store) hoặc website đáng tin cậy do các cơ quan chức năng nhà nước quản lý

Theo CrowdStrike và ESET, người dùng cần sử dụng phần mềm diệt virus uy tín, có khả năng quét rootkit và kiểm tra firmware khi cần thiết.

Bật xác thực đa yếu tố (2FA) cho các tài khoản quan trọng, hạn chế nguy cơ bị chiếm quyền truy cập.

Sao lưu dữ liệu định kỳ, lưu bản sao ngoại tuyến để giảm thiệt hại nếu thiết bị bị kiểm soát. McAfee và Symantec khuyến nghị.

Trường hợp nghi ngờ đã nhiễm rootkit, chuyên gia an ninh khuyên nên dùng công cụ chuyên sâu, thậm chí cài lại firmware hoặc thay phần cứng để loại bỏ triệt để.

Rootkit không còn là khái niệm xa lạ trong giới an ninh mạng, mà đã và đang trở thành mối nguy thực sự đối với người dùng di động. Với khả năng “tàng hình” và kiểm soát thiết bị toàn diện, rootkit biến mỗi chiếc smartphone của người dùng thành điện thoại dùng chung phục vụ cho tin tặc.

Để bảo vệ chắc chắn tài sản số, người dùng cần chủ động phòng ngừa bằng cách duy trì thói quen công nghệ an toàn: cập nhật phần mềm thường xuyên, tải ứng dụng từ nguồn tin cậy và kết hợp công cụ bảo mật đáng tin cậy. Chỉ như vậy, chúng ta mới có thể tự bảo vệ mình trước những thủ đoạn tấn công ngày càng tinh vi trong kỷ nguyên số.

An Lâm