Từ biểu tượng lan tỏa đến người thao túng cảm xúc dư luận

Trong thời đại mà niềm tin được định hình qua những cú lướt, chạm trên mạng xã hội, KOL (Key Opinion Leader) và KOC (Key Opinion Consumer) đã vươn lên như một thế lực mềm trên không gian số. Họ không chỉ quảng bá sản phẩm, mà còn là những người truyền cảm hứng, xây dựng giá trị văn hóa, tác động đến hành vi xã hội.

Những KOL thành công không chỉ định hình xu hướng tiêu dùng, khơi dậy lòng tự tôn dân tộc, mà còn góp phần vào việc định vị hình ảnh quốc gia trên bản đồ văn hóa thế giới. Các nước trên thế giới, điển hình từ Hàn Quốc hay Trung Quốc là nơi các KOL được đầu tư bài bản như những “đại sứ văn hóa”, đưa văn hóa nước nhà vươn xa, đóng góp vào quảng bá du lịch, thương mại và cả ngoại giao công chúng. 

Ở Việt Nam, điều này chưa được hình thành những chính sách, nhưng tiềm năng thì không thua kém các KOL trên thế giới. Trung tá Nguyễn Tiến Cường - Trưởng Phòng Giám sát thông tin mạng và phòng chống hoạt động sử dụng không gian mạng xâm phạm an ninh quốc gia, Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao Bộ Công an cho biết: “Thực ra các KOL/KOC của chúng ta đã và đang phát triển như những đại sứ, ngay cả khi chưa ai chính thức phong tặng. Họ vẫn lấy hình ảnh các nhân lan tỏa giá trị tích cực, tạo nên sự ảnh hưởng rộng lớn”.

Tuy nhiên, không ít người trong số họ đang trượt dài khỏi vai trò là “người dẫn dắt cộng đồng” để trở thành “người thao túng cảm xúc đám đông”. Bằng những phát ngôn gây sốc, những tin giả được lan truyền có chủ đích, và bằng việc cố tình khuấy động những khủng hoảng xã hội chỉ để đổi lấy sự chú ý.

Điển hình vụ việc về Quang Linh Vlog là một KOL có tầm ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội, nhưng dựa vào chính sự ảnh hướng đó để quảng cáo không đúng sự thật về sản phẩm gây tranh cãi và tác động tiêu cực đến xã hội. Ảnh: Internet

Đáng báo động hơn, cũng có những KOL từng xây dựng được hình ảnh đẹp và niềm tin vững chắc từ công chúng, nhưng rồi lại dựa vào chính sự ảnh hưởng đó để quảng cáo sản phẩm, dịch vụ không đúng sự thật, thậm chí là hàng giả, hàng kém chất lượng. Điều này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn đánh cắp niềm tin quý giá của hàng triệu người hâm mộ. Vụ việc liên quan đến một KOL nổi tiếng như Quang Linh Vlog, người từng được biết đến với những hoạt động tích cực, đã cho thấy rõ mặt trái đáng buồn này khi sự tin tưởng bị lợi dụng cho mục đích trục lợi.

Ba lớp phòng vệ trước KOL ngáo quyền lực

Khái niệm “ngáo quyền lực” của KOL như Trung Tá Nguyễn Tiến Cường mô tả không chỉ là trạng thái ngộ nhận về tầm ảnh hưởng cá nhân, mà còn là biểu hiện của sự suy thoái đạo đức trong môi trường không có ranh giới. Họ phát ngôn bất chấp chuẩn mực xã hội, thao túng người theo dõi, tận dụng quyền lực mềm để trục lợi về tài chính hoặc gây tổn hại đến cộng đồng.

Giải pháp không thể chỉ đến từ các chế tài pháp luật, bởi khi pháp luật can thiệp, thiệt hại thường đã xảy ra. Do đó, Trung Tá Nguyễn Tiến Cường đề xuất mô hình ba tầng kiểm soát.

Đạo đức cá nhân là “lớp phòng vệ đầu tiên”. Nếu người có ảnh hưởng không có nền tảng đạo đức đủ vững, họ sẽ dễ bị cám dỗ bởi tiền bạc, danh tiếng, và thao túng cộng đồng một cách vô trách nhiệm.

Trách nhiệm xã hội là “lớp trung gian”. Trước khi chia sẻ thông tin, đặc biệt là trong khủng hoảng, sự chậm lại một nhịp, sự cân nhắc đến tác động xã hội là biểu hiện của trách nhiệm.

Pháp luật và tài chính là “lớp ngoài cùng”. Đây là rào chắn cuối cùng nếu KOL vi phạm đạo đức lẫn trách nhiệm xã hội. Quản lý thuế, doanh thu quảng cáo, hợp đồng truyền thông, và cả các nội dung phát ngôn lệch chuẩn đều cần có chế tài mạnh và thực thi hiệu quả.

Khi môi trường mạng đang bị bẻ cong bởi thuật toán và tin tức giật gân, việc trông đợi vào “sự tự kiểm soát” của từng cá nhân là chưa đủ. Chúng ta cần có một liên minh kiểm soát cộng đồng nơi ba chủ thể cùng chia sẻ và có trách nhiệm, trong đó, KOL cần lên tiếng về chính giới của mình, tạo cơ chế tự thanh lọc, lên án những hành vi phá hoại giá trị chung.

Các nền tảng số phải tôn trọng chuẩn mực văn hóa Việt Nam. Như ông Vũ Ngọc Sơn - Trưởng Ban Công nghệ, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia nhận định: “Không thể mỗi nền tảng một tiêu chuẩn. Vì thế cần một bộ tiêu chuẩn cộng đồng của Việt Nam do chính các KOL/KOC và cơ quan liên quan cùng xây dựng”.

Không chỉ thế người dân, người tiêu dùng cũng cần giữ vai trò phản biện và kịp thời lên tiếng khi KOL lệch chuẩn, để tránh “bình thường hóa” những lệch lạc đạo đức trên mạng.

Đã đến lúc Việt Nam cần một chiến lược quốc gia về phát triển và quản lý hệ sinh thái KOL. Một mặt, đó là cơ hội để chúng ta đào tạo, định vị KOL như những đại sứ văn hóa đại diện cho giá trị Việt Nam trong thời đại số. Mặt khác, cũng là tấm lưới bảo vệ xã hội khỏi những tác nhân truyền thông gây hại.

Thu Uyên