Chứng khoán trong cơn bão địa chính trị: Đầu tư hay đầu hàng?

Giữa những nhịp tăng giảm dữ dội của thị trường, nhà đầu tư cá nhân dễ bị cuốn vào tâm lý hưng phấn hoặc hoảng loạn. Từ góc nhìn của các chuyên gia trong ngành, điều quan trọng nhất của nhà đầu tư không phải là đoán đúng mọi biến động, mà là xây dựng được triết lý đầu tư, hệ thống ra quyết định và kỷ luật quản trị rủi ro.

Thị trường chứng khoán luôn hấp dẫn bởi khả năng sinh lời, nhưng cũng chính là nơi cảm xúc con người bị thử thách mạnh mẽ nhất. Chỉ trong một tuần, nhà đầu tư có thể đi qua đủ các trạng thái từ lo sợ, nghi ngờ, kỳ vọng đến hưng phấn. Khi thị trường giảm mạnh, nhiều người đặt câu hỏi nên “đầu tư hay đầu hàng”. Khi xuất hiện một phiên hồi phục mạnh, đám đông lại nhanh chóng tin rằng sóng tăng đã quay trở lại. Nhưng cũng chỉ sau đó một vài phiên, tâm lý thận trọng lại bao trùm.

Những phiên giao dịch gần đây cho thấy thị trường chứng khoán Việt Nam đang vận động trong trạng thái đặc biệt nhạy cảm với thông tin, gắn liền với cơn bão địa chính trị và sự biến động của giá xăng dầu. Chỉ trong thời gian ngắn, tâm lý giới đầu tư có thể chuyển từ bi quan sang hưng phấn, rồi lại quay về trạng thái dè chừng. Một nhịp tăng mạnh có thể lập tức thắp lên kỳ vọng về một con sóng mới, nhưng cũng chưa đủ để xóa đi cảm giác bất an vốn vẫn hiện hữu sau các biến động lớn.

Tại buổi tọa đàm về đầu tư chứng khoán do MoneyGain tổ chức, các chuyên gia cho rằng điều đáng quan tâm nhất ở thời điểm này không phải là việc cố gắng dự báo chính xác mọi biến số của thị trường, mà là cách nhà đầu tư phản ứng trước những biến số đó. Trong môi trường mà từ xung đột địa chính trị, giá dầu, lãi suất, tỷ giá đến dòng tiền đều có thể tác động đan xen, việc đầu tư theo cảm xúc đang trở thành rủi ro lớn nhất đối với nhà đầu tư cá nhân.

Biến động ngắn hạn ngày càng khó lường

Theo ông Đào Phúc Tường, nguyên Giám đốc đầu tư APS Asset Management (Singapore), thị trường chứng khoán thường phản ứng rất nhanh với các sự kiện bất ngờ, đặc biệt là những yếu tố mang tính địa chính trị hoặc vĩ mô toàn cầu. Tuy nhiên, điều khó nhất là gần như không ai có thể xác định chắc chắn một biến cố sẽ kéo dài bao lâu, mức độ ảnh hưởng tới nền kinh tế như thế nào, hay khi nào thị trường sẽ phản ánh hết thông tin đó vào giá.

Đây cũng là nguyên nhân khiến không ít nhà đầu tư rơi vào trạng thái ra quyết định dựa trên kỳ vọng chủ quan. Khi xuất hiện một thông tin tích cực, đám đông dễ tin rằng thị trường đã bước vào giai đoạn hồi phục bền vững. Ngược lại, khi có tín hiệu tiêu cực, tâm lý phòng thủ lại được đẩy lên cao. Vấn đề là những phản ứng như vậy thường đến sau biến động, thay vì dựa trên một kế hoạch đầu tư đã được chuẩn bị từ trước.

Ông Tường nói rằng với những biến số mà nhà đầu tư không có chuyên môn sâu để đánh giá, đặc biệt là các vấn đề địa chính trị, cách tiếp cận hợp lý không phải là cố dự báo chính xác, mà là xây dựng các kịch bản quản trị rủi ro. Nói cách khác, thay vì hỏi chiến sự sẽ kéo dài bao lâu hay giá dầu sẽ đi tới đâu, nhà đầu tư cần tự đặt câu hỏi: nếu kịch bản xấu hơn xảy ra, danh mục hiện tại có chịu được hay không?

Điểm yếu lớn nhất là đầu tư mà không có triết lý

Một điểm yếu được các chuyên gia trong ngành nhắc đến là phần lớn sai lầm của nhà đầu tư cá nhân bắt đầu từ việc không có triết lý đầu tư rõ ràng. Khi chưa xác định mình theo trường phái nào, nhà đầu tư rất dễ rơi vào trạng thái chắp vá: vừa muốn đầu tư tăng trưởng, vừa thích bắt đáy, vừa muốn nắm giữ dài hạn nhưng lại không chịu được áp lực giảm giá ngắn hạn.

Sự thiếu nhất quán đó khiến quá trình ra quyết định trở nên cảm tính. Nhiều người mua cổ phiếu chỉ vì thấy giá đã giảm mạnh, nghĩ rằng như vậy là “rẻ”. Nhưng theo các chuyên gia, giá giảm nhiều không đồng nghĩa với hấp dẫn. Một cổ phiếu từng được giao dịch ở vùng định giá quá cao có thể giảm 30-50% mà vẫn chưa thực sự bước vào vùng giá đáng mua.

Ở chiều ngược lại, không ít nhà đầu tư lại bán ra đơn giản vì cổ phiếu đã tăng mạnh từ đáy. Cách nhìn này cũng mang tính cảm tính không kém. Trên thực tế, một cổ phiếu có thể tăng đáng kể nhưng vẫn còn dư địa nếu doanh nghiệp tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng và định giá chưa bước vào vùng quá đắt.

Theo ông Nguyễn Minh Khôi, Trưởng phòng phân tích MoneyGain, muốn tồn tại lâu dài trên thị trường, nhà đầu tư trước hết phải trả lời được bốn câu hỏi cơ bản: vì sao mua, mua khi nào, khi nào bán và nếu sai thì xử lý ra sao. Nếu không có bộ khung đó, nhà đầu tư rất dễ bị cuốn theo diễn biến bảng điện, tin đồn thị trường hoặc quan điểm từ các hội nhóm.

Nhiều thông tin nhưng thiếu quy trình ra quyết định

Một thực tế đáng chú ý là nhà đầu tư hiện nay không thiếu thông tin. Báo chí, mạng xã hội, hội nhóm đầu tư, các báo cáo phân tích hay các kênh video tài chính liên tục cung cấp dữ liệu và góc nhìn mới. Tuy nhiên, điều còn thiếu lại là quy trình xử lý thông tin và cơ chế ra quyết định có kỷ luật.

Theo bà Nguyễn Thị Bình Minh, Tổng giám đốc MoneyGain, không ít nhà đầu tư quyết định rất nhanh chỉ sau khi nghe một nhận định trên truyền hình, đọc một bài phân tích hoặc nhận được gợi ý từ người quen. Điều đó tạo ra cảm giác như đang nắm bắt cơ hội, nhưng thực chất lại bỏ qua bước quan trọng nhất: kiểm chứng dữ liệu và đặt thông tin vào đúng bối cảnh thị trường.

Trong đầu tư, một mã cổ phiếu không thể được đánh giá chỉ bằng câu hỏi “mua hay không mua”. Nhà đầu tư cần nhìn rộng hơn: doanh nghiệp đó thuộc nhóm ngành nào, chu kỳ ngành đang thuận lợi hay bất lợi, tăng trưởng lợi nhuận có đến từ hoạt động cốt lõi hay từ yếu tố bất thường, dòng tiền lớn có xác nhận xu hướng hay không, và cổ phiếu đó có phù hợp với cấu trúc danh mục hiện tại hay không.

Từ góc nhìn này, đầu tư chứng khoán không thiếu cơ hội, nhưng lại đòi hỏi sự chậm rãi trong tư duy. Những quyết định hấp tấp thường đến từ nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội. Trong khi đó, những quyết định có chất lượng thường đến từ một quy trình đủ chặt chẽ để giúp nhà đầu tư biết lúc nào nên hành động và lúc nào nên đứng ngoài.

Định giá và dòng tiền mới là chìa khóa

Theo ông Đào Phúc Tường, nhà đầu tư không nên chỉ nhìn vào thị giá, mà cần chuyển sang tư duy định giá. Trên thị trường chứng khoán, giá cổ phiếu luôn bị chi phối mạnh bởi tâm lý đám đông. Vì vậy, mức giá trên bảng điện không phải lúc nào cũng phản ánh đúng giá trị hợp lý của doanh nghiệp. Có những giai đoạn cổ phiếu bị đẩy lên vùng định giá quá cao, và cũng có những thời điểm bị bán xuống dưới giá trị thực.

Do đó, việc nhận diện vùng định giá rẻ hay đắt có ý nghĩa quan trọng hơn nhiều so với việc chỉ nhìn cổ phiếu đã tăng hay giảm bao nhiêu phần trăm. Tuy nhiên, định giá cũng không thể tách rời khỏi triển vọng kinh doanh. Một cổ phiếu nhìn có vẻ rẻ nhưng nếu tăng trưởng suy yếu, mô hình kinh doanh mất động lực hoặc môi trường ngành bất lợi, mức định giá thấp chưa chắc đã là cơ hội.

Ngoài yếu tố định giá, dòng tiền cũng là biến số không thể bỏ qua. Theo các chuyên gia, một doanh nghiệp có tăng trưởng lợi nhuận tốt là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Cổ phiếu chỉ thực sự bước vào một chu kỳ tăng bền hơn khi có sự xác nhận của dòng tiền trên thị trường. Không ít trường hợp doanh nghiệp duy trì kết quả kinh doanh tích cực, nhưng giá cổ phiếu vẫn yếu do dòng tiền lớn không còn ưu tiên nhóm đó.

Nói cách khác, đầu tư hiệu quả không đến từ việc nhìn vào một chỉ số đơn lẻ, mà từ việc kết hợp nhiều lớp thông tin: tăng trưởng lợi nhuận, chất lượng lợi nhuận, định giá, vị thế ngành và vận động của dòng tiền.

Quản trị danh mục quan trọng hơn việc săn “mã nóng”

Bên cạnh việc chọn cổ phiếu, các chuyên gia cho rằng năng lực quản trị danh mục mới là yếu tố quyết định khả năng sống sót và tích lũy của nhà đầu tư trên thị trường. Không có một công thức chung cho tất cả mọi người về số lượng cổ phiếu nên nắm giữ, tỷ lệ tiền mặt nên duy trì hay mức rủi ro nên chấp nhận. Những yếu tố này phụ thuộc vào tuổi tác, nền tảng tài chính, kinh nghiệm đầu tư, khả năng chịu lỗ và mức độ am hiểu của từng cá nhân.

Một nhà đầu tư có hệ thống phân tích tốt, hiểu sâu doanh nghiệp và chấp nhận biến động lớn có thể phù hợp với danh mục cô đặc. Ngược lại, người chưa có nhiều kinh nghiệm hoặc chưa xây dựng được hệ thống riêng cần thận trọng hơn với tỷ trọng và mức phân tán danh mục. Điều quan trọng là phải đầu tư phù hợp với năng lực bản thân, thay vì cố áp dụng máy móc công thức của người khác.

Theo ông Nguyễn Minh Khôi, sai lầm phổ biến của nhà đầu tư cá nhân là luôn muốn có câu trả lời sẵn: nên mua mã nào, nên giải ngân bao nhiêu, nên giữ bao lâu. Nhưng trên thực tế, những câu hỏi đó không thể tách rời khỏi chính con người nhà đầu tư. Một danh mục phù hợp với người này chưa chắc đã phù hợp với người khác. Một hệ thống đem lại hiệu quả trong giai đoạn thị trường này cũng có thể không còn hiệu quả khi bối cảnh thay đổi.

Giải pháp cho nhà đầu tư là gì?

Thông điệp được các chuyên gia nhấn mạnh là chứng khoán không phải nơi dành cho những quyết định ngẫu hứng kéo dài. Nhà đầu tư có thể thắng một vài thương vụ nhờ may mắn, nhưng rất khó đi đường dài nếu thiếu phương pháp và kỷ luật. Khi thị trường biến động mạnh, cảm xúc thường trở thành đối thủ lớn nhất. Người mua vì hưng phấn và bán vì sợ hãi thường là người bị thị trường dẫn dắt. Ngược lại, người có hệ thống sẽ biết cách giữ khoảng cách với đám đông khi cần thiết.

Trong bối cảnh thị trường còn nhiều biến số khó lường, cách tiếp cận phù hợp không phải là tìm một “công thức thắng nhanh”, mà là xây dựng nền tảng đầu tư bền vững. Nền tảng đó gồm triết lý rõ ràng, quy trình phân tích nhất quán, nguyên tắc quản trị vốn chặt chẽ và khả năng chấp nhận rằng không ai có thể đúng trong mọi thời điểm.

Tại tọa đàm, các chuyên gia của MoneyGain đã giới thiệu app MoneyGain Mobile, chạy trên nền tảng iOS và Android. Dựa trên số liệu thu thập và mua lại từ nguồn chính thống, ứng dụng đưa ra các phân tích về thị trường, so sánh các mã chứng khoán và chấm điểm các mã theo 5 tiêu chí, từ đó giúp các nhà đầu tư có thể đưa ra quyết định chính xác hơn. Ứng dụng này đang có khoảng 1500 nhà đầu tư sử dụng và đánh giá cao. Bên cạnh app cho di động, các nhà đầu tư cũng có thể sử dụng hệ thống này trên website của MoneyGain.

Nhìn chung, theo các chuyên gia chứng khoán, thị trường luôn mở ra cơ hội nhưng không phải dành cho tất cả. Cơ hội chỉ thực sự thuộc về những nhà đầu tư đủ tỉnh táo để không bị cuốn theo từng nhịp rung lắc ngắn hạn. Và trong một giai đoạn nhiều nhiễu động như hiện nay, sự tỉnh táo và kỷ luật có thể chính là tài sản quý giá nhất.

Đăng Khoa