 |
| Thanh toán số ngày càng phổ biến nhưng cũng đối diện với nhiều rủi ro lừa đảo. |
Thanh toán số đang ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống kinh tế - xã hội. Từ những giao dịch nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày đến các khoản thanh toán lớn của doanh nghiệp đều được thực hiện thông qua hệ thống ngân hàng và các nền tảng trực tuyến. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ đã khiến thanh toán không tiền mặt trở thành xu hướng chủ đạo trong nền kinh tế số.
Tăng cường năng lực quản trị rủi ro thanh toán số trong xã hội số
Tại Hội thảo “Giao dịch ngân hàng an toàn trên không gian mạng”, TS. Võ Tiến Lộc, Phó Trưởng khoa Kế toán - Tài chính, Trường Đại học Văn Hiến chỉ ra, sự phổ biến của các phương thức thanh toán số mang lại nhiều tiện lợi cho người dùng, nhưng đồng thời cũng kéo theo những rủi ro ngày càng phức tạp.
Theo ông Lộc, trong nhiều năm qua, cách tiếp cận phổ biến vẫn là “chống lừa đảo”, tức chỉ phản ứng khi sự cố đã xảy ra. Tuy nhiên, trong môi trường giao dịch số với tốc độ xử lý nhanh và quy mô giao dịch lớn, cách tiếp cận này không còn phù hợp.
“Thay vì chỉ xử lý khi rủi ro đã xảy ra, cần chuyển sang tư duy quản trị rủi ro chủ động, tức nhận diện nguy cơ từ sớm và thiết lập các cơ chế kiểm soát ngay từ đầu của quá trình giao dịch”, ông Lộc cho biết.
Theo ước tính, tổng giá trị thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong năm 2024 đạt khoảng 296 triệu tỷ đồng, tương đương gần 26% GDP. Trong khi đó, nhờ hệ thống định danh điện tử và căn cước công dân gắn chip, hầu hết người từ 15 tuổi trở lên đều có khả năng mở tài khoản ngân hàng.
 |
| TS. Võ Tiến Lộc, Phó Trưởng khoa Kế toán - Tài chính, Trường Đại học Văn Hiến. |
Điều này đồng nghĩa số lượng người tham gia hệ sinh thái thanh toán số ngày càng lớn, kéo theo quy mô rủi ro cũng gia tăng. Thực tế cho thấy thanh toán số đã trở thành thói quen phổ biến, đặc biệt trong giới trẻ. Tại nhiều trường đại học, gần như toàn bộ học phí và các khoản chi phí khác đều được thanh toán qua ngân hàng. Ngay cả những giao dịch nhỏ như mua đồ ăn, thức uống, sinh viên cũng sử dụng mã QR hoặc ví điện tử.
Sự tiện lợi này giúp giao dịch trở nên nhanh chóng và đơn giản hơn, nhưng cũng khiến người dùng dễ chủ quan trong quá trình thực hiện giao dịch.
Theo TS. Võ Tiến Lộc, rủi ro trong môi trường thanh toán số không chỉ đến từ các hành vi lừa đảo mà còn xuất phát từ những sai sót kỹ thuật hoặc sự bất cẩn của người dùng.
Một ví dụ khá phổ biến là khi đặt trước các sản phẩm công nghệ mới, người mua thường phải chuyển khoản tiền đặt cọc trực tuyến. Nếu nhập sai thông tin tài khoản, khoản tiền có thể bị chuyển nhầm và việc thu hồi lại thường khá phức tạp.
Bên cạnh đó, các hình thức lừa đảo trực tuyến cũng đang gia tăng nhanh chóng. Theo thống kê, thiệt hại từ các vụ lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam trong năm 2024 ước tính khoảng 18.900 tỷ đồng, tương đương hơn 700 triệu USD.
Tuy nhiên, số vụ việc được báo cáo chính thức cho cơ quan chức năng chỉ chiếm một phần nhỏ so với thực tế. Theo ông Lộc, một trong những nguyên nhân là tâm lý e ngại của nạn nhân hoặc cho rằng việc trình báo không mang lại kết quả.
“Nhiều nạn nhân chỉ chia sẻ câu chuyện với bạn bè như một bài học kinh nghiệm, thay vì thông báo cho cơ quan chức năng. Điều này khiến công tác thống kê và cảnh báo rủi ro gặp nhiều khó khăn”, ông Lộc cho biết.
Trong khi đó, sự phát triển của công nghệ và ngân hàng số đang tiếp tục làm thay đổi cách người dùng tiếp cận các dịch vụ tài chính.
Nguy cơ vẫn hiện hữu dù bảo mật nhiều lớp
Theo bà Phạm Châu Loan, Phó Trưởng phòng Phát triển Kênh số và Đối tác, Ngân hàng Vietcombank, hiện nay khách hàng có thể thực hiện hầu hết các giao dịch ngân hàng chỉ với một ứng dụng di động, từ chuyển tiền, thanh toán đến quản lý tài khoản.
Các hình thức thanh toán hiện đại như QR Code, thẻ không tiếp xúc, Apple Pay hay Samsung Pay cũng ngày càng phổ biến. Đặc biệt, thanh toán QR xuyên biên giới đang được mở rộng, cho phép người dùng thanh toán tại một số quốc gia trong khu vực như Thái Lan và Lào.
Theo thống kê từ ngân hàng, hiện hơn 95% giao dịch của ngân hàng được thực hiện trên các nền tảng số, trong khi số lượng giao dịch rút tiền tại ATM đang giảm dần qua từng năm. Điều này cho thấy ngân hàng số đã trở thành một phần thiết yếu của đời sống kinh tế – xã hội.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của ngân hàng số là sự gia tăng của các loại tội phạm công nghệ cao như giả mạo tài khoản, đánh cắp dữ liệu hoặc lừa đảo trực tuyến.
 |
| Bà Phạm Châu Loan, Phó Trưởng phòng Phát triển Kênh số và Đối tác, Ngân hàng Vietcombank. |
Theo bà Loan, nhiều vụ việc không xảy ra trực tiếp trong hệ thống ngân hàng mà bắt nguồn từ các “điểm chạm” bên ngoài như cuộc gọi mạo danh, tin nhắn chứa đường link giả mạo hoặc các ứng dụng giả danh ngân hàng.
“Khi người dùng truy cập các đường link này hoặc cài đặt ứng dụng không chính thống, thông tin tài khoản có thể bị đánh cắp”, bà Loan cảnh báo.
Để hạn chế rủi ro, các ngân hàng hiện đã áp dụng nhiều lớp bảo mật trong quy trình giao dịch. Khi thực hiện giao dịch trên ứng dụng ngân hàng số, người dùng phải trải qua nhiều bước xác thực như tên đăng nhập, mật khẩu, mã OTP và xác thực sinh trắc học.
Với những giao dịch có giá trị lớn hoặc có dấu hiệu rủi ro cao, hệ thống còn yêu cầu các phương thức xác thực nâng cao như chữ ký số. Ngoài ra, hệ thống còn kiểm soát ở nhiều tầng kỹ thuật phía sau, chẳng hạn xác định thiết bị thực hiện giao dịch có phải là thiết bị quen thuộc từng đăng ký hay không.
Nếu phát hiện thiết bị mới hoặc dấu hiệu bất thường, hệ thống sẽ kích hoạt các cơ chế kiểm soát bổ sung để đảm bảo an toàn. Đây được xem là mô hình kiểm soát an ninh thích ứng, trong đó mức độ xác thực sẽ được điều chỉnh tùy theo mức độ rủi ro của từng giao dịch.
Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thanh toán số ngày càng phổ biến, việc nâng cao nhận thức về an toàn thông tin và xây dựng tư duy quản trị rủi ro chủ động là yếu tố then chốt để bảo vệ người dùng cũng như đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ sinh thái tài chính số.
Thu Hương
Bình luận