Sáng 18/3 tại Hà Nội, Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai” nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết đổi mới công tác dự báo thiên tai theo hướng nhanh hơn, chính xác hơn và thông minh hơn. 

Công nghệ mới giúp giảm thiệt hại và nâng cao khả năng ứng phó

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết, thiên tai tại Việt Nam và trên thế giới đang gia tăng về số lượng, cường độ và mức độ cực đoan, gây thiệt hại nghiêm trọng đến đời sống người dân và phát triển kinh tế - xã hội. Trong giai đoạn 2021-2025, trung bình mỗi năm Việt Nam chịu 10-12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, cùng hàng trăm đợt mưa lớn và các hiện tượng thời tiết cực đoan khác. Chỉ riêng 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết hoặc mất tích, thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành.

Theo Thứ trưởng, nhiều loại hình thiên tai xảy ra trên phạm vi hẹp nhưng cường độ lớn và diễn biến nhanh, khiến phương pháp truyền thống bộc lộ hạn chế trong cảnh báo, dự báo. Do đó, AI, Big Data, viễn thám, mô hình dự báo độ phân giải cao, cảm biến thông minh và nền tảng phân tích dữ liệu thời gian thực được xem là hướng đột phá. Những công nghệ này giúp rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu, nâng cao độ chính xác dự báo và hỗ trợ xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường định hướng tập trung vào chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn, xây dựng cơ sở dữ liệu lớn, phát triển hệ thống dự báo hiện đại, đồng thời tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế. Song song, Bộ sẽ hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, mở rộng các trạm tự động, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và phát triển nền tảng cảnh báo đa thiên tai. Một ưu tiên quan trọng khác là đưa thông tin cảnh báo đến người dân nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn thông qua nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh.

TS Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ NN-PTNT, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, đánh giá ngành khí tượng thủy văn đã nâng cao năng lực dự báo, giúp chính quyền và người dân chủ động hơn trong phòng tránh. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh cần những giải pháp hiệu quả hơn để đưa thông tin cảnh báo “đến sát hơn và nhanh hơn tới các cộng đồng dân cư”. Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai cũng mong muốn thúc đẩy áp dụng tiến bộ kỹ thuật, đặc biệt là công nghệ số và AI, trong dự báo và cảnh báo thiên tai.

AI nâng cao độ chính xác dự báo bão và lũ

TS Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, cho biết ngành đang đẩy mạnh ứng dụng nhiều công nghệ mới để nâng cao năng lực dự báo. Tích hợp AI giúp cải thiện độ chính xác cường độ bão từ 10-20% trong ngắn hạn, đồng thời nhận dạng tự động vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác trên 90%.

Các hệ thống cảnh báo dông, lốc, mưa lớn cực ngắn dựa trên radar, vệ tinh, định vị sét và trạm đo tự động có thể đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ. Các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực, chi tiết đến cấp xã, đang được triển khai, giúp chính quyền và người dân chủ động hơn. Mô hình thủy văn – thủy lực hiện đại cũng hỗ trợ dự báo lũ và xâm nhập mặn theo từng lưu vực sông, nâng cao khả năng ứng phó.

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng vượt khỏi các quy luật truyền thống, công nghệ - đặc biệt là AI và dữ liệu lớn, sẽ đóng vai trò then chốt.

Dù đạt nhiều tiến bộ, công tác dự báo vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sai số dự báo mưa lớn hiện còn cao, đặc biệt với các ngưỡng nguy hiểm. Sai số dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn đáng kể, trong khi hệ thống quan trắc còn thiếu đồng bộ, dữ liệu chưa liên thông và thiếu các bộ dữ liệu nền quan trọng như địa chất, địa hình theo thời gian thực. Ngoài ra, hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế tài chính và chính sách khuyến khích nghiên cứu công nghệ mới cũng là những điểm nghẽn.

Trong thời gian tới, ngành khí tượng thủy văn sẽ tập trung vào việc làm chủ công nghệ lõi, phát triển hệ thống quan trắc thông minh, tăng cường năng lực xử lý dữ liệu lớn và nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân. Mục tiêu cụ thể là giảm sai số dự báo cường độ bão xuống dưới 7 m/s trong 1-3 ngày, nâng tỷ lệ dự báo mưa đạt trên 60% với các ngưỡng quan trọng, đồng thời phát triển các mô hình AI dự báo lũ và nhận diện sớm các hiện tượng thời tiết nguy hiểm 2-5 ngày trước.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thiên tai ngày càng vượt khỏi các quy luật truyền thống, AI và dữ liệu lớn sẽ đóng vai trò then chốt, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào hạ tầng dữ liệu, hệ thống quan trắc và cơ chế chính sách hoàn thiện.

Thu Hương