Báo cáo Triển vọng số ASEAN được phát triển song song với Hội nghị Quan chức Cấp cao Số ASEAN (ASEAN Digital Senior Officials’ Meeting - ADGSOM), qua đó, bám sát các ưu tiên về quản trị số chung của ASEAN và mang đến góc nhìn khu vực về mức độ trưởng thành trong chuyển đổi số, phát triển hạ tầng và năng lực sẵn sàng của các thể chế trong khu vực.

Cùng với nghiên cứu AI Ready ASEAN, báo cáo tiếp nối những kết quả đạt được từ chương trình AI Ready ASEAN. Chương trình đã tiếp cận hơn 5 triệu công dân ASEAN thông qua nâng cao kiến thức về trí tuệ nhân tạo (AI), hỗ trợ hơn 100.000 học viên hoàn thành khóa học đào tạo chuyên sâu về AI và trao quyền cho hơn 3.000 giảng viên nòng cốt trên toàn khu vực.

Những nỗ lực này diễn ra trong bối cảnh chuyển đổi nhanh chóng của khu vực. Số hóa và trí tuệ nhân tạo đang tái định hình nền kinh tế, hệ thống giáo dục và dịch vụ công tại ASEAN với tốc độ chưa từng có. Đông Nam Á là khu vực có số dân hơn 660 triệu người và gần một phần ba trong số đó là công dân dưới 20 tuổi; vậy nên, khả năng ứng dụng AI một cách có trách nhiệm sẽ đóng vai trò quyết định trong việc định hình kỹ năng tương lai, tạo ra cơ hội việc làm và tăng mức độ hòa nhập xã hội của công dân trong khu vực ASEAN.

Các đại biểu chia sẻ tại Hội nghị

Bên cạnh đó, nền kinh tế số ASEAN được dự báo sẽ đạt mức tăng trưởng từ 300 tỷ USD lên 1 nghìn tỷ USD vào năm 2030, mở ra tiềm năng lớn đi kèm với những rủi ro ngày càng phức tạp. Khi việc ứng dụng AI tăng nhanh trên nhiều lĩnh vực, nhu cầu sử dụng AI theo hướng bao trùm, có trách nhiệm và được quản trị hiệu quả đã trở thành ưu tiên cấp thiết đối với chính phủ, tổ chức và cộ ng đồng trong khu vực.

Hai nghiên cứu trên là câu trả lời cho nhu cầu cấp thiết này cả khu vực, bằng cách chuyển trọng tâm từ việc tiếp cận và ứng dụng sang hiểu rõ hơn về mức độ sẵn sàng, khả năng quản trị và tác động trong dài hạn của AI.

Tiến sĩ Piti Srisangnam, Giám đốc điều hành Quỹ ASEAN cho biết: “Trên khắp khu vực ASEAN, chúng ta đang chứng kiến việc sử dụng AI phát triển nhanh hơn khả năng định hướng của các hệ thống quản lý. Các nghiên cứu này mở ra cuộc thảo luận từ việc AI có đang được sử dụng hay không sang câu hỏi liệu các thể chế, các nhà giáo dục và cộng đồng đã thực sự sẵn sàng sử dụng AI chưa. Những khảo sát như vậy đóng vai trò thiết yếu trong việc xây dựng chính sách nhằm củng cố niềm tin, nâng cao kỹ năng và đảm bảo mục đích AI phục vụ con người, không chỉ phục vụ mục đích tăng trưởng của nền kinh tế.”

Báo cáo Triển vọng số ASEAN đưa ra đánh giá toàn diện ở cấp khu vực về hạ tầng số và AI, năng lực quản trị và mức độ sẵn sàng về an ninh mạng tại các quốc gia thành viên ASEAN. Dù một số quốc gia đã đạt tiến bộ trong củng cố hạ tầng số, nghiên cứu cho thấy mức độ trưởng thành về kỹ năng số và năng lực thể chế trong khu vực vẫn chưa đồng đều.

Khoảng cách chênh lệch về kỹ năng số, niềm tin của công chúng, mức độ sẵn sàng về an ninh mạng và việc sử dụng công nghệ có trách nhiệm cho thấy hạn chế trong cách tiếp cận mang tính riêng lẻ ở cấp độ quốc gia.

Một số dữ liệu cơ bản trong báo cáo triển vọng số ASEAN

Trong khi đó, nghiên cứu AI Ready ASEAN đánh giá mức độ sẵn sàng AI tại 10 quốc gia thành viên ASEAN, tập trung vào các cộng đồng giáo dục và đặt học sinh, các nhà giáo dục và phụ huynh là những chủ thể trung tâm góp phần định hình cách thức ứng dụng, hiểu biết và khả năng quản trị AI.

Kết quả từ nghiên cứu cho thấy tồn tại khoảng cách nhất quán giữa mức độ sử dụng AI cao và mức độ sẵn sàng thực tế, đặc biệt trong hiểu biết về AI, nhận thức đạo đức và hỗ trợ thể chế. Trong đó, học sinh thường là nhóm được tiếp cận sớm với các công cụ AI, còn nhà trường và phụ huynh là những đối tượng thường gặp phải nhiều rào cản hơn về sự tự tin, hướng dẫn và cơ hội tiếp cận đào tạo bài bản.

Dựa trên kết quả nghiên cứu, việc sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI) tại Việt Nam đang dần trở nên phổ biến, với 89,26% học sinh và 81,85% nhà giáo dục cho biết có sử dụng genAI. Mặc dù gần hai phần ba các nhà giáo dục đã hoàn thành các khóa học liên quan đến AI, chỉ khoảng một phần tư học sinh được đào tạo chính quy. Như vậy, dù mức độ tự tin trong việc sử dụng genAI được ghi nhận ở ngưỡng cao, các đánh giá vẫn cho thấy tồn tại khoảng trống trong hiểu biết cơ bản về AI, phản ánh thực trạng tốc độ ứng dụng đang đi trước mức độ sẵn sàng.

Từ hai nghiên cứu trên cho thấy, tốc độ ứng dụng AI và công nghệ số trên toàn khu vực ASEAN trong thực tế đang phát triển nhanh hơn năng lực sẵn sàng về thể chế, nhận thức đạo đức và cộng đồng. Học sinh là nhóm sử dụng AI tích cực nhất, trong khi những nhà giáo dục và phụ huynh ghi nhận mức độ tự tin và hiểu biết thấp hơn. Đồng thời, các rủi ro gia tăng liên quan đến lừa đảo trực tuyến, gian lận trong sử dụng công nghệ deepfake, thông tin sai lệch và rò rỉ dữ liệu - đang làm suy giảm niềm tin của người dân vào hệ sinh thái số và đặt ra yêu cầu về củng cố khung quản trị của chính phủ.

Theo bà Marija Ralic, Trưởng bộ phận Google.org Khu vực châu Á - Thái Bình Dương, chỉ tiếp cận công cụ AI thôi là chưa đủ. Mức độ sẵn sàng thực sự đòi hỏi người dùng hiểu cách AI vận hành, giới hạn của công nghệ và cách sử dụng AI có đạo đức. Những phát hiện này giải thích lý do vì sao đầu tư vào nâng cao hiểu biết về AI, đặc biệt cho những nhà giáo dục và cộng đồng công dân ASEAN, Thông qua việc ra mắt nghiên cứu AI Ready ASEAN và báo cáo ASEAN Digital Outlook, Quỹ ASEAN tiếp tục đóng góp các phân tích dữ liệu nhằm hỗ trợ đối thoại chính sách về chuyển đổi số và AI trong khu vực.

Hai báo cáo được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn tham chiếu quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách, nhà giáo dục và đối tác phát triển trong việc thiết kế giải pháp nhằm nâng cao năng lực số, củng cố thể chế và thúc đẩy tăng trưởng công bằng.

Phạm Lê