Nhà nước kiến tạo trật tự số: Bước ngoặt thể chế chưa từng có

Điểm nhấn có tính nền tảng của chuyển đổi số Việt Nam năm 2025 nằm ở đột phá thể chế. Lần đầu tiên, Quốc hội Việt Nam đã thông qua một hệ thống luật bao phủ gần như toàn bộ không gian số, từ khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghiệp công nghệ số, AI, thương mại điện tử đến báo chí, truyền thông, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo được thông qua tại Kỳ họp thứ 9 (tháng 6/2025) đây được xem là “đạo luật trục”, trực tiếp thể chế hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Lần đầu tiên, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn được nhìn nhận như các trụ cột tách rời, mà được đặt trong một chỉnh thể phát triển thống nhất, với thể chế đóng vai trò “đột phá của đột phá”.

Trên nền tảng đó, Luật Công nghiệp Công nghệ số (thông qua ngày 14/6/2025) đã tạo ra khung pháp lý đồng bộ cho các ngành công nghiệp số mũi nhọn, từ bán dẫn, AI, blockchain đến tài sản số. Việc luật hóa quản lý AI và tài sản số cho thấy Nhà nước không né tránh những lĩnh vực mới, phức tạp và rủi ro cao, mà chủ động đặt chúng vào khuôn khổ quản trị minh bạch, nhằm bảo đảm an toàn, an ninh mạng và quyền lợi người dùng.

Đặc biệt, ngày 10/12/2025, với việc thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo (AI), Việt Nam trở thành một trong số ít quốc gia trên thế giới sở hữu khung pháp lý toàn diện về AI. Điều này phản ánh sự chuyển đổi tư duy quan trọng của Nhà nước: AI không chỉ là công nghệ cần quản lý rủi ro, mà là nguồn lực chiến lược cần được phát triển có kiểm soát, gắn với đạo đức, trách nhiệm xã hội và lợi ích con người.

Song hành với phát triển công nghệ là yêu cầu bảo vệ dữ liệu và an ninh không gian mạng. Việc Quốc hội thông qua Luật An ninh mạng (sửa đổi) trên cơ sở hợp nhất Luật An ninh mạng và Luật An toàn thông tin mạng đã tạo ra một khung pháp lý thống nhất, khắc phục tình trạng chồng chéo, phân tán trước đây. Một đạo luật duy nhất cho phép tiếp cận tổng thể từ hạ tầng, hệ thống đến dữ liệu và chủ thể sử dụng, đáp ứng yêu cầu phòng, chống các mối đe dọa mạng ngày càng tinh vi và xuyên biên giới.

Cùng với đó, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, có hiệu lực từ 1/1/2026, đánh dấu thời điểm dữ liệu cá nhân chính thức được đặt trong vòng bảo hộ pháp lý chặt chẽ, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Luật không chỉ bảo vệ quyền riêng tư của người dân, mà còn tạo nền tảng pháp lý để kinh tế số, dịch vụ số và giao dịch trực tuyến phát triển bền vững.

Trong bức tranh thể chế ấy, Luật Báo chí (sửa đổi) cũng cho thấy sự thay đổi sâu sắc trong cách Nhà nước nhìn nhận báo chí - truyền thông. Luật cho phép thí điểm mô hình tổ hợp, tập đoàn báo chí chủ lực đa phương tiện; xác định rõ trách nhiệm pháp lý đối với nội dung trên nền tảng số; và lần đầu tiên đưa hành vi ứng dụng AI trong báo chí vào khuôn khổ điều chỉnh. Báo chí không còn chỉ là lĩnh vực nội dung, mà được nhìn nhận như một cấu phần của hạ tầng thông tin quốc gia trong kỷ nguyên số.

Tái cấu trúc bộ máy và lựa chọn công nghệ chiến lược: Nhà nước dẫn dắt thay vì dàn trải

Nếu hệ thống luật là “khung xương”, thì tổ chức bộ máy và chiến lược công nghệ chính là “hệ thần kinh” của chuyển đổi số. Năm 2025 chứng kiến một quyết định mang tính cấu trúc: hợp nhất Bộ Thông tin và Truyền thông vào Bộ Khoa học và Công nghệ, chính thức vận hành từ ngày 1/3/2025.

Việc hợp nhất này không chỉ nhằm tinh gọn bộ máy theo tinh thần Nghị quyết 18-NQ/TW, mà còn phản ánh sự chuyển dịch tư duy quản trị nhà nước trong kỷ nguyên số. Thay vì quản lý theo ngành dọc, Nhà nước chuyển sang quản lý theo chuỗi giá trị khoa học - công nghệ - đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Sau hợp nhất, Bộ Khoa học và Công nghệ trở thành cơ quan hội tụ đầy đủ các trụ cột phát triển của nền kinh tế số, giúp giảm chồng chéo, tối ưu nguồn lực và nâng cao hiệu lực điều hành.

Song song với tái cấu trúc bộ máy, Nhà nước cũng thay đổi căn bản cách tiếp cận trong phát triển công nghệ. Ngày 12/6/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Danh mục 11 nhóm công nghệ chiến lược, với 35 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược. Đây là lần đầu tiên Việt Nam công khai xác định những công nghệ lõi cần ưu tiên làm chủ, thay vì phát triển dàn trải theo phong trào.

Danh mục này bao gồm các lĩnh vực có tính quyết định trong kỷ nguyên số và cách mạng công nghiệp lần thứ tư, như AI, chip bán dẫn, blockchain, robot, 5G/6G, hàng không - vũ trụ, y sinh thế hệ mới và an ninh mạng. Trên cơ sở đó, Bộ Khoa học và Công nghệ đã xác định 6 sản phẩm trọng điểm triển khai ngay trong năm 2025, trong đó có mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt, robot di động tự hành, thiết bị mạng 5G và UAV.

Cùng với đó, Nghị quyết thí điểm thị trường tài sản mã hóa đã đưa một lĩnh vực từng nằm trong “vùng xám” pháp lý bước ra ánh sáng. Thay vì cấm đoán, Nhà nước lựa chọn cách tiếp cận quản lý có kiểm soát, vừa bảo vệ nhà đầu tư, vừa tận dụng tiềm năng của tài sản số như một động lực tăng trưởng mới, đồng thời tạo dư địa hoàn thiện chính sách dựa trên dữ liệu thực tiễn.

Từ chuyển đổi số quốc gia đến đóng góp vào trật tự số toàn cầu

Một điểm nhấn đặc biệt của năm 2025 là sự dịch chuyển vai trò của Việt Nam trên bình diện quốc tế trong lĩnh vực số. Việc Việt Nam đăng cai và tổ chức thành công Lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng hay được gọi là Công ước Hà Nội đã đưa Việt Nam từ vị thế “tham gia” sang vai trò kiến tạo và dẫn dắt trong quản trị không gian mạng toàn cầu.

Hơn 100 quốc gia đã đến tham dự và có 72 quốc gia đã ký kết tại Lễ mở ký Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm mạng được tổ chức tại Hà Nội vào ngày 25-26/10/2025 vừa qua.

Sự kiện thu hút 72 quốc gia ký kết không chỉ mang ý nghĩa đối ngoại, mà còn thể hiện rõ triết lý quản trị số mà Việt Nam theo đuổi: an ninh mạng phải dựa trên luật pháp quốc tế; hợp tác là điều kiện tiên quyết để đối phó với các mối đe dọa xuyên biên giới; và mục tiêu cuối cùng của mọi nỗ lực là bảo vệ con người, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình số hóa.

Nhìn tổng thể, năm 2025 cho thấy Nhà nước Việt Nam đã bước sang một giai đoạn mới của chuyển đổi số. Không còn là những chương trình đơn lẻ hay các dự án công nghệ rời rạc, chuyển đổi số đã được đóng khung bằng thể chế, vận hành bằng bộ máy tái cấu trúc, dẫn dắt bởi công nghệ chiến lược và kết nối với trật tự toàn cầu.

2025 vì thế không chỉ là một cột mốc chính sách, mà là năm Nhà nước Việt Nam tái thiết vai trò của mình trong kỷ nguyên số - từ người quản lý sang người kiến tạo, từ theo sau sang định hình, và từ phát triển trong nước sang đóng góp vào luật chơi chung của thế giới.

Thu Uyên