Trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu, mở ra bước đột phá trong năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tại Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ đã chủ trì xây dựng dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo, dự kiến trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp thứ 10, nhằm tạo hành lang pháp lý vững chắc cho phát triển và ứng dụng AI. Sự kiện này được xem là bước ngoặt trong tiến trình xây dựng thể chế cho nền kinh tế số và xã hội số Việt Nam.

Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Phạm Đi, Giảng viên Khoa Xã hội học và Phát triển - Học viện Chính trị Khu vực III, câu hỏi quan trọng là: người trẻ Việt Nam – lực lượng năng động nhất trong nền kinh tế tri thức – sẽ đứng ở đâu trong kỷ nguyên AI, và liệu họ có nguy cơ bị bỏ lại phía sau hay không? AI mở ra cơ hội học tập, sáng tạo và nghề nghiệp chưa từng có, với nhiều lĩnh vực mới như kỹ sư dữ liệu, huấn luyện mô hình hay chuyên gia đạo đức AI.

“Khả năng nắm bắt cơ hội này không đồng đều, phụ thuộc vào tri thức, kỹ năng số và mức độ tiếp cận công nghệ, đặc biệt giữa thanh niên thành thị và nông thôn, giữa các vùng miền và cơ sở đào tạo,” ông nhấn mạnh.

Theo TS. Phạm Đi, nếu thiếu định hướng, nhiều bạn trẻ có nguy cơ trở thành “lao động bị thay thế” khi máy móc đảm nhận các công việc lặp lại, đặc biệt trong ngành dịch vụ và sản xuất giản đơn. Theo báo cáo UNESCO 2024, khoảng cách năng lực số giữa thanh niên các nước phát triển và đang phát triển ngày càng nới rộng. Tại Việt Nam, dù nhiều bạn trẻ đã quen dùng AI, tỷ lệ hiểu biết về cách vận hành, tác động và đạo đức AI vẫn thấp, tạo nghịch lý: người trẻ dùng AI nhiều hơn là người kiến tạo AI.

TS. Phạm Đi cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở kỹ năng mà còn ở công bằng cơ hội. Không phải ai cũng có điều kiện tiếp cận giáo dục chất lượng, hạ tầng số mạnh hay công cụ AI bản quyền. “Khoảng cách này nếu không được thu hẹp sẽ tạo ra sự phân tầng số ngay trong chính thế hệ trẻ – giữa những người làm chủ công nghệ và những người bị bỏ lại phía sau,” ông cảnh báo.

Để bảo đảm người trẻ không bị bỏ lại, dự thảo luật cần cụ thể hóa nhiều chính sách: tích hợp giáo dục AI vào chương trình phổ thông và đại học, chú trọng đạo đức số, tư duy phản biện và kỹ năng thích ứng nghề nghiệp; đảm bảo tiếp cận công nghệ cho thanh niên vùng nông thôn, miền núi; bảo vệ quyền riêng tư, minh bạch thuật toán và ngăn chặn thao túng tâm lý; đồng thời khuyến khích sáng tạo, khởi nghiệp AI và tham gia quản trị, giám sát chính sách.

Như vậy, AI không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là vấn đề phát triển con người. Một đạo luật tốt phải vừa bảo vệ doanh nghiệp, vừa trao quyền năng mới cho thế hệ trẻ – những người quyết định hình hài tương lai xã hội Việt Nam trong kỷ nguyên AI.

An Lâm