Khi AI vừa là động lực, vừa là thách thức

AI đang thay đổi trật tự công nghệ toàn cầu. Từ Mỹ, Trung Quốc đến Liên minh châu Âu, các quốc gia đều coi AI là “mặt trận” chiến lược. AI đã vượt khỏi vai trò công cụ hỗ trợ, trở thành nền tảng quyền lực, tác động tới kinh tế, quốc phòng và cả nhận thức xã hội

Ảnh minh họa.

Thế giới chứng kiến những ứng dụng mạnh mẽ: bác sĩ sử dụng AI để đọc ảnh chẩn đoán với độ chính xác cao hơn, các nền tảng giáo dục xây dựng lộ trình học tập cá nhân hóa, doanh nghiệp tối ưu hóa chuỗi cung ứng, và quốc phòng tích hợp AI vào giám sát, vận hành vũ khí không người lái. Song song, các rủi ro cũng hiện hữu: nguy cơ “ảo giác” của AI, lệ thuộc công nghệ, mất cơ hội rèn luyện kỹ năng cho thế hệ trẻ, và sự bất bình đẳng khi quốc gia đi sau thiếu năng lực hạ tầng, dữ liệu và nhân lực.

Trong hội thảo khoa học cấp quốc gia “Sức mạnh không giới hạn và những thách thức khó dự báo của trí tuệ nhân tạo (AI) - Tác động và ứng phó chính sách” PGS. TS. Đặng Hoài Bắc - Giám đốc Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông nhấn mạnh, chính sự tiến hóa khó lường của AI đặt ra bài toán quản trị nhân loại: con người làm chủ AI hay để AI chi phối con người? Thế giới đã ghi nhận những trường hợp AI tự xóa bỏ đoạn mã của mình để tồn tại lâu hơn, cho thấy xu hướng tự tiến hóa cần được giám sát chặt chẽ. Đây chính là nguyên nhân khiến các quốc gia đồng loạt bàn thảo về đạo đức, an toàn và trách nhiệm của AI.

Từ thực tiễn quốc tế, có thể rút ra ba bài học chính cho Việt Nam:

Một là, con người phải giữ vai trò trung tâm. Như Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng từng nêu, “không gì đào tạo nhân lực AI tốt bằng chính công nghệ AI”, song con người vẫn phải dẫn dắt công nghệ, không thể buông lỏng kiểm soát.

Hai là, giáo dục tư duy phản biện là nền tảng. Nhiều nước đưa AI vào trường học nhưng việc đầu tiên là dạy học sinh biết đặt câu hỏi, tránh lệ thuộc hoàn toàn vào máy móc.

Ba là, cần xây dựng hệ sinh thái hạ tầng - dữ liệu - thể chế. Các quốc gia đi đầu đều đầu tư siêu máy tính, trung tâm dữ liệu và khung pháp lý để bảo đảm an toàn, chủ quyền công nghệ.

Việt Nam trước ngã rẽ: Bứt phá để thành cường quốc AI

Theo PGS. TS. Đặng Hoài Bắc, Việt Nam muốn tận dụng sức mạnh AI và tránh rủi ro cần bắt đầu từ giáo dục và con người. Điều cốt lõi là đưa tư duy phản biện, kỹ năng đặt câu hỏi vào chương trình phổ thông ngay từ lớp 1. Sau đó, học sinh mới được tiếp cận AI theo các cấp độ: nhận diện AI, trải nghiệm AI, ứng dụng AI và cuối cùng là học về đạo đức AI. Đây là cách để hình thành thế hệ công dân số không bị lệ thuộc, mà biết “làm chủ AI”.

Ở bậc đại học, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông đang triển khai các mô hình AI giáo sư - nơi sinh viên có thể đối thoại, làm bài tập và được hướng dẫn trực tiếp bởi hệ thống AI. Đặc biệt, Học viện còn nghiên cứu trường AI ảo cho người khiếm thính, mở cơ hội học tập đại học cho hàng triệu người vốn bị hạn chế tiếp cận tri thức. Đây không chỉ là đổi mới giáo dục, mà còn là cách để AI phục vụ mục tiêu công bằng xã hội.

Song song, Việt Nam cần khẩn trương đào tạo 1.000-2.000 chuyên gia AI cấp cao trong thập kỷ tới, như Nghị quyết 71/NQ của Quốc hội đã đề ra. Việc này không thể chỉ giao cho Bộ Khoa học và Công nghệ, mà phải huy động liên ngành: giáo dục, quốc phòng, an ninh, y tế, doanh nghiệp. Nhân lực AI phải gắn liền với thực tiễn sản xuất, giải quyết những “nút thắt” của đời sống hàng ngày - từ khám chữa bệnh, giáo dục cá nhân hóa, nông nghiệp thông minh, đến logistics và quản lý đô thị.

Một yếu tố then chốt khác là chủ quyền AI. PGS. TS. Đặng Hoài Bắc cảnh báo: nếu không làm chủ, Việt Nam sẽ rơi vào thế “lệ thuộc công nghệ”, như hình ảnh “chủ nô - nô lệ” trong kỷ nguyên số. Để bảo vệ chủ quyền, cần xây dựng hạ tầng dữ liệu và trung tâm tính toán trong nước, phát triển nền tảng AI “Make in Vietnam”, và quan trọng nhất là hình thành một “liên bang đạo đức AI” dựa trên giá trị Việt Nam.

Khi AI trở thành “tư liệu sản xuất”, năng suất lao động có thể tăng tới 55%, và AI có thể tạo ra thêm khoảng 45% công việc mới trong tương lai gần. Nếu Việt Nam tận dụng được cơ hội này, kết hợp với nguồn nhân lực trẻ, năng động, thì mục tiêu trở thành “cường quốc AI” không còn xa vời.

Hội thảo khoa học quốc gia đã làm rõ một điều: AI không chỉ là công nghệ, mà là thách thức sống còn về quản trị quốc gia và chủ quyền công nghệ. Việt Nam cần kết hợp ba trụ cột: giáo dục tư duy phản biện, đào tạo nhân lực chất lượng cao và xây dựng hạ tầng dữ liệu - pháp lý để bảo đảm con người làm chủ AI.

Như PGS. TS. Đặng Hoài Bắc khẳng định, khi con người giữ quyền dẫn dắt, AI sẽ trở thành “giáo sư ảo”, “công cụ sản xuất” và “người bạn đồng hành” đưa Việt Nam tiến vào kỷ nguyên mới. Ngược lại, nếu buông lỏng, AI có thể dẫn dắt con người tới những niềm tin sai lệch, làm lung lay chủ quyền và an ninh quốc gia.

Với sự chủ động, sáng tạo và khát vọng vươn lên, Việt Nam có thể không chỉ ứng phó rủi ro, mà còn tận dụng AI như động lực mới để hiện thực hóa mục tiêu quốc gia hùng cường trong thế kỷ XXI.

AI đang mở ra một kỷ nguyên mới, nơi ranh giới giữa cơ hội và thách thức trở nên mong manh. Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc đua này, mà phải chủ động xây dựng nền tảng giáo dục, hạ tầng công nghệ và khung pháp lý để đảm bảo con người làm chủ AI, chứ không bị AI chi phối. Khi tư duy phản biện được bồi đắp từ sớm, nhân lực AI chất lượng cao được đào tạo, và chủ quyền công nghệ được bảo vệ, Việt Nam hoàn toàn có thể biến AI thành “ngọn gió lớn” đưa đất nước bứt phá, khẳng định vị thế trong trật tự toàn cầu đang tái định hình.

Thu Uyên