Khoảng trống kỹ năng: Nhân lực số còn yếu và thiếu

Theo báo cáo Tổng chỉ số nguồn nhân lực của ManpowerGroup, chỉ khoảng 11% lực lượng lao động Việt Nam hiện sở hữu tay nghề cao. Con số này thấp đáng kể so với các nước láng giềng như Malaysia (29%), Philippines (18%) và Thái Lan (14%). Sự chênh lệch này cho thấy nền kinh tế Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên số nhưng lại thiếu nền tảng nhân lực đủ mạnh để khai thác cơ hội.

Ảnh minh họa.

Mặc dù Việt Nam có lợi thế dân số trẻ với khoảng 65% thuộc thế hệ Y, Z và Alpha, khoảng cách kỹ năng giữa các vùng miền vẫn rất rõ rệt. Ở nhiều khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa, người lao động còn thiếu cả kỹ năng số cơ bản, khiến họ chưa đủ khả năng tiếp cận công nghệ. Khoảng cách này tạo ra “vết nứt” trong tiến trình số hóa, khiến chuyển đổi số không thể diễn ra đồng đều trên phạm vi toàn quốc.

Đặc biệt, thị trường lao động đang khát nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực mũi nhọn như AI, phân tích dữ liệu, an ninh mạng và quản trị hệ thống. Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ bị tụt hậu khi tốc độ ứng dụng công nghệ vượt xa khả năng cung ứng nguồn lực.

Dự báo đến năm 2028, có tới 33% ứng dụng phần mềm doanh nghiệp sẽ tích hợp AI. Tuy nhiên, 29% nhà tuyển dụng thừa nhận nhân viên chưa đủ kỹ năng để khai thác hiệu quả AI. Trong khi đó, lĩnh vực an ninh mạng - một trụ cột của nền kinh tế số - lại đang thiếu hụt kỹ năng nghiêm trọng. Theo khảo sát toàn cầu, 66% tổ chức cho biết đang đối mặt với tình trạng thiếu nhân sự an ninh mạng, và Việt Nam không phải ngoại lệ.

Khoảng trống kỹ năng không chỉ là vấn đề đào tạo, mà còn là rào cản trực tiếp đối với năng lực cạnh tranh quốc gia. Nếu không được giải quyết, Việt Nam có nguy cơ bị kìm hãm trong “bẫy lao động giá rẻ”, thay vì bứt phá thành trung tâm công nghệ trong khu vực.

Nhận thức về phát triển bền vững còn hạn chế

Chuyển đổi số gắn liền với quá trình xanh hóa nền kinh tế. Thế nhưng, theo ManpowerGroup, vấn đề không chỉ nằm ở thiếu kỹ năng, mà còn xuất phát từ nhận thức chưa đầy đủ của cả doanh nghiệp và người lao động.

Nhiều lao động vẫn xem tăng trưởng xanh là trách nhiệm của Nhà nước hoặc doanh nghiệp, thay vì là cơ hội để chính họ thay đổi. Ở một số tổ chức, lãnh đạo cũng chưa thực sự cam kết với các mục tiêu ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị). Khi nhận thức chưa rõ ràng, việc phát triển nhân lực xanh trở nên thiếu định hướng và không đồng bộ.

Hệ quả là lao động ít chủ động tìm kiếm cơ hội việc làm xanh, dù thị trường đang mở ra nhiều hướng đi mới - từ quản lý tài nguyên, tư vấn năng lượng, đến thiết kế sản phẩm bền vững. Báo cáo của ManpowerGroup cho thấy, đến năm 2024, chỉ 9% doanh nghiệp trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương (APAC) có đủ nhân lực xanh để phục vụ mục tiêu bền vững. Tại Việt Nam, tình hình còn khó khăn hơn khi người lao động phần lớn chưa biết bắt đầu từ đâu để chuẩn bị cho sự chuyển đổi này.

Sự thiếu hụt nhận thức cũng dẫn đến việc các chương trình đào tạo kỹ năng xanh vốn đã ít lại càng hiếm hoi. Đây là một rào cản đáng lo ngại, bởi khi xu thế toàn cầu hướng tới phát triển bền vững, Việt Nam có nguy cơ bỏ lỡ nhiều cơ hội thu hút đầu tư và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Một điểm nghẽn khác của nhân lực số Việt Nam là trình độ ngoại ngữ. Theo bảng xếp hạng EF English Proficiency Index 2024, Việt Nam chỉ đứng thứ 8 tại châu Á với 498 điểm, kém xa Philippines (570 điểm) và Malaysia (566 điểm).

Điều này thể hiện rõ nhất trong ngành công nghệ thông tin - nơi mà hơn 50% nhân sự không sử dụng được tiếng Anh. Trong khi đó, hầu hết tài liệu, khóa học, công nghệ tiên tiến và các chuẩn mực quốc tế đều được xây dựng bằng tiếng Anh. Sự hạn chế này khiến nhân lực CNTT Việt Nam gặp bất lợi lớn trong việc tiếp cận tri thức mới, tham gia vào các dự án toàn cầu và giao tiếp với đối tác quốc tế.

Không chỉ làm giảm cơ hội nghề nghiệp cá nhân, hạn chế ngoại ngữ còn khiến doanh nghiệp khó hội nhập quốc tế và chậm trong chuyển đổi số. Với một thị trường đang ngày càng phụ thuộc vào chuỗi cung ứng xuyên biên giới, việc thiếu kỹ năng ngoại ngữ có thể trở thành “nút thắt cổ chai” kìm hãm sự phát triển.

Ba khoảng trống về kỹ năng - nhận thức - ngoại ngữ không chỉ là vấn đề của riêng người lao động, mà là thách thức ở tầm quốc gia. Để giải quyết, Việt Nam cần đồng thời thực hiện nhiều giải pháp:

Thứ nhất đẩy mạnh đào tạo kỹ năng số, đặc biệt trong các lĩnh vực mũi nhọn như AI, an ninh mạng, phân tích dữ liệu.

Thứ hai phát triển chương trình nhân lực xanh, gắn kết doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo, đồng thời nâng cao nhận thức về ESG trong cả lãnh đạo lẫn người lao động.

Thứ ba tăng cường phổ cập ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh chuyên ngành, để mở rộng khả năng hội nhập quốc tế.

Kinh nghiệm từ Malaysia, Philippines hay Thái Lan cho thấy, việc đầu tư sớm và đúng trọng tâm cho nguồn nhân lực sẽ giúp quốc gia nhanh chóng thu hẹp khoảng cách với các nước phát triển hơn.

Trong kỷ nguyên số, khi công nghệ thay đổi từng ngày, nguồn nhân lực chính là “chìa khóa vàng” để Việt Nam biến thách thức thành cơ hội, từ đó bứt phá trong cuộc đua toàn cầu hóa.

Thu Uyên