Tại phiên thảo luận tổ sáng 5/11, đại biểu Quốc hội Lê Hoàng Anh (Gia Lai) đánh giá cao cơ quan chủ trì soạn thảo khi đã sớm tiếp cận vấn đề bản quyền con người trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, tác động sâu rộng đến sáng tạo, kinh tế và đời sống xã hội. Ông cho rằng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ lần này có nhiều điểm tiến bộ, nhưng nếu không xử lý kịp thời, hệ thống pháp luật sẽ tụt hậu trước “thời đại dữ liệu và AI”.

Theo ông Lê Hoàng Anh, vấn đề cốt lõi hiện nay là xác định tác giả và chủ sở hữu đối với các sản phẩm có yếu tố AI. Luật hiện hành và cả dự thảo đều quy định tác giả là cá nhân trực tiếp sáng tạo ra sản phẩm, trong khi thực tế cho thấy ngày càng nhiều tác phẩm — từ âm nhạc, hội họa đến báo chí, phân tích dữ liệu — được tạo ra hoàn toàn hoặc phần lớn nhờ AI. “Ngay trong công việc của chúng ta, các đại biểu cũng đang được hỗ trợ bởi trợ lý AI. Câu hỏi đặt ra là: ai là tác giả thực sự — con người, người lập trình hay chính hệ thống AI?”, ông nêu vấn đề.

Đại biểu cho rằng nếu tiếp tục duy trì cách hiểu truyền thống, Việt Nam sẽ đứng ngoài làn sóng sáng tạo số, vì không thể xác định rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp. Ông đề nghị bổ sung một điều khoản mới về “tác phẩm có yếu tố trí tuệ nhân tạo”, theo hướng chỉ bảo hộ những tác phẩm có sự điều khiển, định hướng sáng tạo đáng kể của con người. Người vận hành, lập trình hoặc kiểm soát nội dung AI nên được xem là tác giả hợp pháp, còn những sản phẩm do AI tự sinh ra — không có yếu tố con người — chỉ nên được công nhận là dữ liệu hoặc sáng kiến phi tác phẩm.

Đề cập khoản 5, Điều 7 của dự thảo về việc cho phép sử dụng văn bản, dữ liệu công khai để huấn luyện và phát triển AI, ông Hoàng Anh cho rằng đây là quy định mới, thể hiện tư duy bắt kịp xu thế, nhưng còn mơ hồ, chưa phân biệt rõ giữa mục đích thương mại và phi thương mại, cũng chưa có cơ chế đền bù hợp lý cho tác giả gốc hay yêu cầu minh bạch nguồn dữ liệu huấn luyện. “Nếu quy định không chặt, doanh nghiệp AI có thể khai thác kho dữ liệu văn học, âm nhạc, báo chí của hàng triệu tác giả mà không xin phép, không bồi hoàn nhưng vẫn thương mại hóa sản phẩm”, ông cảnh báo, đồng thời đề nghị chỉ cho phép sử dụng dữ liệu công khai cho mục đích nghiên cứu phi thương mại. Với mục đích thương mại, cần có sự đồng ý hoặc cơ chế cấp phép tập thể của chủ sở hữu quyền tác giả, kèm yêu cầu minh bạch nguồn dữ liệu khi có tranh chấp bản quyền.

Về thực thi, đại biểu cho rằng quy định này cần đồng bộ với Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Công nghệ thông tin và Luật Trí tuệ nhân tạo đang được chuẩn bị. “Nếu không có cơ chế điều phối, AI có thể thu thập dữ liệu công khai nhưng lại xâm phạm dữ liệu cá nhân hoặc dữ liệu nhạy cảm”, ông nói, đồng thời gợi mở việc đăng ký hoặc công bố hệ thống AI huấn luyện dữ liệu tại Việt Nam, tương tự mô hình của Úc và Liên minh châu Âu.

Cùng thảo luận, đại biểu Nguyễn Thị Mai Phương (Gia Lai) nhấn mạnh, Luật Sở hữu trí tuệ là lĩnh vực đặc thù, cần liên tục cập nhật để phù hợp với các cam kết quốc tế. Tuy nhiên, theo bà, các quy định liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ đối với AI cần được nghiên cứu kỹ để xác định phạm vi phù hợp. “Thời điểm này, chúng ta đang chuẩn bị xây dựng Luật Trí tuệ nhân tạo, vì vậy cần xem xét rõ: nội dung nào nên đưa vào Luật Sở hữu trí tuệ, và nội dung nào nên để dành cho Luật Trí tuệ nhân tạo,” bà Phương nêu rõ.

Bà cũng đề nghị bổ sung quy định về trách nhiệm của các tổ chức trung gian trong việc cung cấp thông tin nhằm xác định danh tính cá nhân, tổ chức vi phạm bản quyền, đặc biệt trong môi trường số. “Vi phạm bản quyền trong không gian mạng hiện rất phổ biến, nên cần làm rõ vai trò của các nền tảng và doanh nghiệp công nghệ trong phối hợp xử lý vi phạm, nhưng cũng phải tránh chồng chéo với Luật An ninh mạng,” bà lưu ý.

Theo các đại biểu, việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ lần này không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật pháp lý, mà còn là bước đi chiến lược để Việt Nam định hình khung pháp lý cho kỷ nguyên sáng tạo số — nơi ranh giới giữa con người và trí tuệ nhân tạo ngày càng trở nên mờ nhạt.

Quốc Trọng