Tính đến giữa tháng 4, các nhà hoạch định chính sách một lần nữa đang nỗ lực duy trì một lệnh ngừng bắn mong manh xung quanh cuộc xung đột đang diễn ra giữa Mỹ, Israel và Iran. Trọng tâm của các cuộc đàm phán vẫn diễn ra theo kịch bản cũ: tập trung vào việc làm giàu uranium, quyền tiếp cận hàng hải qua Eo biển Hormuz và nguy cơ leo thang trên diện rộng trong khu vực. Điều này phản ánh một mô hình xung đột truyền thống, nơi các cuộc thương lượng luôn xoay quanh các hoạt động trên bộ, trên biển và trên không với những ranh giới xác định và các chỉ số hạ nhiệt rõ rệt.

Thế nhưng, các cuộc đàm phán này lại đang tồn tại một “điểm mù” đáng ngại: an ninh mạng. Đây là một thiếu sót khó có thể bao biện, nhất là khi xung đột hiện đại đã không còn giới hạn ở các mặt trận truyền thống.  Không gian mạng không còn là một năng lực hỗ trợ nằm bên lề các hoạt động quân sự; nó là một mặt trận liên tục và có ý nghĩa chiến lược, vận hành song hành cùng các hoạt động tác chiến hỏa lực. Bằng cách loại bỏ yếu tố mạng khỏi các cuộc đàm phán ngừng bắn, các nhà hoạch định chính sách mới chỉ giải quyết được một phần của cuộc xung đột, trong khi bỏ ngỏ một mặt trận khác vẫn đang âm thầm và bền bỉ diễn ra.

An ninh mạng đang là "điểm mù" chí tử đe dọa lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran của ông Trump. Ảnh minh hoạ.

Không gian mạng không ngừng tiếng súng khi chiến sự tạm dừng

Khác với các chiến dịch hỏa lực, hoạt động mạng không chịu sự chi phối từ những mốc thời gian trên bàn đàm phán. Ngay cả khi một thỏa thuận chính trị có thể khiến súng ngừng nổ hay quân đội rút lui, mặt trận mạng vẫn âm thầm rực lửa bất chấp mọi nỗ lực hòa hoãn. Các quốc gia và lực lượng ủy nhiệm thường vận hành theo những lộ trình dài hơi, nhắm tới các mục tiêu chiến lược vượt xa việc gây rối loạn nhất thời. Thực tế, nhiều chiến dịch đã được kích hoạt từ trước khi cuộc chiến Mỹ - Israel - Iran bắt đầu và vẫn bền bỉ duy trì xuyên suốt mọi nấc thang xung đột.

Minh chứng rõ nét nhất cho xu hướng này chính là việc các cuộc tấn công mạng liên tục nhắm vào hạ tầng trọng yếu, ngay cả khi các xung đột quân sự trực tiếp có dấu hiệu 'hạ nhiệt'. Đầu tháng 4 vừa qua, Cơ quan An ninh mạng và Hạ tầng (CISA) cùng Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) đã phát đi cảnh báo đỏ: các nhóm tác nhân liên quan đến Iran đang ráo riết tấn công vào các hệ thống điều khiển công nghiệp (ICS) lộ diện trên Internet. Đáng chú ý, mục tiêu bị nhắm tới là các bộ điều khiển logic lập trình được (PLC) - vốn là “trái tim” của hệ thống hạ tầng nước và năng lượng. Thay vì phá hoại ngay lập tức, các chiến dịch này tập trung vào trinh sát, chiếm quyền truy cập và khai thác các lỗ hổng cấu hình mặc định. Điều này cho thấy một ý đồ chiến lược: họ không tìm kiếm tầm ảnh hưởng ngắn hạn, mà đang âm thầm giành quyền thâm nhập và chiếm lĩnh vị trí (pre-positioning) để chờ thời cơ.

Trọng tâm của các hoạt động này là thâm nhập sâu, duy trì sự hiện diện bền bỉ và thấu hiểu tường tận về hạ tầng để sẵn sàng khai thác cho các kế hoạch sau này. Điều này dẫn tới một nghịch lý trớ trêu: một lệnh ngừng bắn có thể mang lại sự yên bình ở những xung đột hữu hình, nhưng lại bỏ ngỏ các lỗ hổng chí tử bên dưới. Trong nhiều trường hợp, những lỗ hổng này thậm chí còn trầm trọng hơn khi sự chú ý bị chuyển dời khỏi các mặt trận vô hình để dồn vào các chỉ số chiến sự truyền thống.

Một mô hình đã được xây dựng trong nhiều năm

Không gian mạng là một yếu tố xuyên suốt trong các cuộc xung đột với Iran trong nhiều năm qua, dù không phải lúc nào cũng là tâm điểm của sự chú ý từ dư luận. Năm 2020, một chiến dịch liên quan đến Iran đã cố gắng thao túng hệ thống xử lý nước của Israel bằng cách nhắm mục tiêu vào các môi trường điều khiển công nghiệp. Israel ngay lập tức tung đòn đáp trả bằng một cuộc tấn công mạng làm tê liệt cảng Shahid Rajaee của Iran, gây ra tình trạng hỗn loạn và đình trệ nghiêm trọng trong thế giới thực. Những sự cố này cho thấy chiến tranh mạng đã bước ra khỏi màn hình máy tính để gây ra những thiệt hại hữu hình và sự đình trệ trực tiếp tại thực địa.

Xu hướng này tiếp tục được đẩy mạnh thông qua các chiến dịch bài bản, có tổ chức chặt chẽ hơn từ những nhóm tin tặc khét tiếng của Iran. Những cái tên như APT33, APT34 và APT35 (còn được theo dấu dưới các mật danh Elfin, OilRig hay Charming Kitten) đã liên tục “oanh tạc” các hệ thống chính phủ, hạ tầng trọng yếu và khối doanh nghiệp trên khắp khu vực. Để thâm nhập và “nằm vùng” bền bỉ trong mạng lưới của đối phương, các nhóm này khai thác triệt để thủ đoạn lừa đảo (phishing), đánh cắp thông tin xác thực và tận dụng các lỗ hổng bảo mật đã biết. Đáng chú ý, nhiều chiến dịch nhắm vào hệ thống giao thông và công nghiệp trong giai đoạn này không nhằm mục đích phá hoại ngay lập tức, mà để thấu hiểu tận cùng cơ chế vận hành của các hệ thống đó.

Sau các sự kiện vào tháng 10 năm 2023, hoạt động mạng càng trở nên dữ dội, đặc biệt là trong số các tác nhân thân Iran. Microsoft và các công ty an ninh khác đã báo cáo sự gia tăng hoạt động từ các nhóm như APT35, với trọng tâm là gián điệp, các chiến dịch gây ảnh hưởng và chiếm lĩnh vị trí sẵn trong mạng lưới. Trọng tâm đã chuyển dịch sâu hơn vào việc thu thập tình báo và truy cập dài hạn thay vì các gián đoạn hiển thấy. Điều này phản ánh việc sử dụng các năng lực mạng một cách chiến lược hơn, nơi mục tiêu là thiết lập bàn đạp có thể sử dụng lâu dài thay vì chỉ tạo ra một sự kiện đơn lẻ.

Bước sang năm 2024 và 2025, các chiến dịch mạng đã có một sự chuyển mình đáng ngại khi tiến thẳng vào giai đoạn phá hoại trực diện. Một nhóm được cho là liên kết với lợi ích của Israel, mang tên Predatory Sparrow (Chim sẻ Săn mồi), đã công khai nhận trách nhiệm về chuỗi tấn công làm  gián đoạn hoạt động của Ngân hàng Sepah và sàn giao dịch tiền điện tử Nobitex của Iran. Những sự cố này không chỉ gây ra sự hỗn loạn nghiêm trọng về tài chính và dữ liệu, mà còn là minh chứng đanh thép cho khả năng đánh thẳng vào “tử huyệt” hạ tầng tài chính của đối phương. Đây chính là cột mốc xác lập một thực tế mới: Hoạt động mạng đã chuyển dịch dứt khoát sang xu hướng hủy hoại thay vì chỉ dừng lại ở mức độ gián điệp hay thu thập tin tức.

Ở chiều ngược lại, các nhóm tin tặc liên quan đến Iran - điển hình là CyberAv3ngers, nhóm tác nhân liên kết với Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã đưa các hệ thống điều khiển công nghiệp và hạ tầng thiết yếu vào tầm ngắm. Những cảnh báo đỏ gần đây từ giới chức Mỹ đã bóc trần nỗ lực bền bỉ của Tehran trong việc thọc sâu vào các hệ thống đang “hở sườn” trên Internet, đặc biệt là trong lĩnh vực nước và năng lượng. Dù không phải mọi chiến dịch đều được công khai gắn chặt với một mốc thời gian cụ thể của cuộc chiến Mỹ - Israel - Iran hiện nay, nhưng mô hình tấn công này hoàn toàn khớp với kịch bản các hoạt động mạng luôn biến đổi nhịp nhàng và leo thang song hành cùng những nấc thang hỏa lực trên chiến trường.

Tính liên tục xuyên suốt các giai đoạn này đã khẳng định một thực tế, hoạt động mạng trong cuộc xung đột này không phải là những sự cố lẻ tẻ hay mang tính đối phó nhất thời. Trái lại, đó là một mặt trận bền bỉ, có khả năng thích ứng cao và vận hành trên một lộ trình dài hơi, vượt xa mọi nấc thang leo thang quân sự cục bộ hay bất kỳ lệnh tạm ngừng chiến sự hỏa lực nào.

Cơ sở hạ tầng - Điểm hội tụ của các mục tiêu

Xung đột hiện đại ngày càng được định nghĩa bởi sự hội tụ quanh cơ sở hạ tầng như một mục tiêu ưu tiên trên cả hai mặt trận: hỏa lực và không gian mạng. Trong chiến tranh truyền thống, hạ tầng luôn là tâm điểm bởi sức ảnh hưởng trực tiếp đến dân sinh và ổn định kinh tế.  Giờ đây, các cuộc tấn công mạng đã phát triển tới độ chín muồi, đủ sức làm tê liệt chính các hệ thống này ở quy mô lớn nhưng lại cực kỳ tinh vi và khó bị phát hiện.

Tất cả các trụ cột của đời sống hiện đại từ điện, nước, y tế đến giao thông và tài chính hiện đều nằm trong mục tiêu đánh phá. Chỉ cần một mắt xích bị gián đoạn, hệ quả sẽ lập tức lan tỏa theo hiệu ứng dây chuyền, tác động đến diện rộng dân cư và đẩy chính quyền vào những kịch bản phục hồi phức tạp. Xét cho cùng, dù cơ chế tấn công mạng và hỏa lực có sự khác biệt về bản chất, nhưng sức hủy hoại đối với trật tự xã hội và sinh hoạt thường nhật của chúng lại không hề có sự chênh lệch.

Sự hội tụ này khiến việc coi an ninh mạng là một mặt trận tách biệt hay thứ yếu trở nên bất khả thi. Bởi lẽ, dù bị đánh phá bằng hỏa lực hay mã độc, đối tượng bị nhắm tới vẫn là một hệ thống hạ tầng duy nhất, và sức tàn phá mà chúng để lại cho xã hội cũng đều khốc liệt tương đương nhau.

Tại sao không gian mạng phải được đưa vào các cuộc đàm phán ngừng bắn tương lai?

Nếu mục tiêu cốt lõi của một lệnh ngừng bắn là giảm thiểu rủi ro và ổn định khu vực, thì phạm vi của thỏa thuận đó phải bao quát được toàn bộ các hình thái xung đột liên quan. Trong nỗ lực định hình các điều khoản cam kết cho cuộc xung đột Mỹ - Israel - Iran hiện nay, nếu chính quyền Trump gạt bỏ yếu tố an ninh mạng ra khỏi bàn đàm phán, một phần trọng yếu của cuộc chiến sẽ vẫn bị bỏ ngỏ, từ đó làm xói mòn tính hiệu quả của bất kỳ thỏa thuận nào đạt được.

Một lộ trình thực tế để bắt đầu chính là thiết lập cơ chế bảo vệ các hạ tầng trọng yếu như y tế, nước, năng lượng, giao thông và tài chính. Đây là những dịch vụ huyết mạch, đảm bảo nhịp sống thường nhật và sự vận hành liên tục của nền kinh tế. Việc vạch ra ranh giới xung quanh các hệ thống này hoàn toàn nhất quán với các quy tắc tác chiến truyền thống, nơi một số mục tiêu nhất định luôn được coi là “bất khả xâm phạm”.

Bên cạnh đó, việc xác lập trách nhiệm giải trình đối với các hoạt động mạng phát khởi từ lãnh thổ của mỗi quốc gia là điều cấp thiết. Ranh giới giữa lực lượng an ninh mạng chính quy và các nhóm tin tặc ủy nhiệm sẽ trở nên mờ nhạt và mất đi ý nghĩa khi những nhóm này hoạt động dưới sự dung túng hoặc ngầm đồng thuận của chính quyền. Việc xây dựng các tiêu chuẩn rõ ràng về trách nhiệm và cách thức phản ứng sẽ tạo nền tảng để quản lý mặt trận mạng một cách bài bản hơn. Thêm vào đó, các cơ chế thông báo và phản hồi kịp thời sẽ giúp dập tắt các sự cố trước khi chúng bùng phát thành xung đột lớn. Dù chưa thể hoàn hảo ngay lập tức, đây vẫn là bước tiến quan trọng để tích hợp an ninh mạng vào khuôn khổ quản lý xung đột tổng thể.

Thực tế là cho đến khi không gian mạng được coi là một thành phần cốt lõi của xung đột hiện đại và được đưa vào các cuộc đàm phán ngừng bắn một cách tương xứng, mọi nỗ lực nhằm ổn định tình hình địa chính trị phức tạp sẽ vẫn tiếp tục vận hành trong một khuôn khổ thiếu hụt và chắp vá

Lệ Thanh (theo Forbes)