Sử dụng AI trong các vụ lừa đảo trực tuyến

Phát biểu tại hội thảo "An toàn dữ liệu tài chính trong kỷ nguyên AI”, Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi, Phó trưởng Phòng Tham mưu, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an) cho rằng lĩnh vực tài chính đang trải qua những biến đổi sâu sắc dưới tác động của công nghệ.

Theo Thượng tá Thi, công nghệ AI gắn với các hệ thống robot đang được các quốc gia đầu tư rất là mạnh mẽ và đem lại những thành tựu vô cùng to lớn cho nhân loại. Trong đó, 4 trụ cột mà các chuyên gia quốc tế cho rằng sẽ định hình lại tương lai thế giới, đó là: Internet, AI, dữ liệu lớn và năng lượng.

Tuy nhiên, lợi dụng những công nghệ mới về AI, tội phạm mạng, tội phạm sử dụng công nghệ cao cũng đang ứng dụng những công nghệ mới để thực nhiều hiện hành vi vi phạm pháp luật. Theo phân tích của các chuyên gia quốc tế, có đến 85% các cuộc tấn công của tội phạm mạng và tin tặc là có yếu tố AI hỗ trợ.

Đặc biệt, việc tội phạm mạng đang tận dụng triệt để công nghệ AI khiến các hình thức lừa đảo ngày càng cá nhân hóa và tác động theo hình thức có tổ chức, mô hình rất chuyên nghiệp, bài bản, có hệ thống và mang tính công nghiệp hóa, gây ra tác động rất lớn.

Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi, Phó trưởng Phòng Tham mưu A05 phát biểu tại hội thảo "An toàn dữ liệu tài chính trong kỷ nguyên AI”. Ảnh Tuấn Việt

Phó trưởng Phòng Tham mưu A05 cho biết, các hình thức lừa đảo hiện nay đã vượt xa quy mô đơn lẻ, chuyển sang cá nhân hóa, tự động hóa và vận hành theo mô hình có tổ chức, thậm chí mang tính “công nghiệp hóa”.

"Tạo ra trí tuệ nhân tạo là phát minh quan trọng bậc nhất trong lịch sử nhân loại, nhưng cũng có thể là phát minh cuối cùng", ông Thi dẫn lại câu nói nổi tiếng của nhà khoa học Stephen Hawking và lưu ý tầm quan trọng của việc kiểm soát AI.

52% doanh nghiệp Việt Nam chưa có giải pháp công nghệ đủ mạnh

Cũng theo Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi, một công nghệ khác đang bị khai thác mạnh là Deepfake – cho phép tạo ra các nội dung giả mạo với độ tương đồng lên tới khoảng 98%, khiến việc phân biệt thật – giả bằng mắt thường gần như bất khả thi.

Trên thực tế, công nghệ này đã được sử dụng trong nhiều vụ lừa đảo quy mô lớn trên thế giới và tại Việt Nam, với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Khi thị giác con người không thể phân biệt thật - giả, hàng loạt các kịch bản lừa đảo tài chính đã được dàn dựng thành công.

Theo thống kê, mỗi phút có gần 3 triệu người trên toàn cầu trở thành nạn nhân của các cuộc tấn công mạng. Tổng thiệt hại kinh tế toàn cầu năm 2025 ước tính lên tới 10.000 tỷ USD, vượt nhiều loại tội phạm truyền thống. Tại Việt Nam, con số thiệt hại cũng ở mức hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Theo ông Thi, điều này đòi hỏi cách tiếp cận mới: bảo mật phải được thiết kế ngay từ đầu, thay vì chỉ xử lý khi sự cố xảy ra.

Đáng chú ý, có tới 52% doanh nghiệp Việt Nam chưa có giải pháp công nghệ đủ mạnh để ứng phó sự cố an ninh mạng, trong khi 56% thiếu nhân sự chuyên trách. Nhiều đơn vị vẫn coi an ninh mạng là vấn đề kỹ thuật, thay vì yếu tố chiến lược gắn với sự sống còn.

Các hành vi lừa đảo đều bắt đầu từ việc thu thập dữ liệu

Cũng theo ông Thi, trên thực tế, phần lớn các hành vi lừa đảo đều bắt đầu từ việc thu thập dữ liệu. Dữ liệu cá nhân đã trở thành “mỏ vàng” mới. Giá trị của dữ liệu không chỉ nằm ở thông tin mà còn ở khả năng phân tích hành vi, tâm lý người dùng. Và các tập đoàn công nghệ lớn như Google, Microsoft, Apple hay Alibaba đang nắm giữ lượng dữ liệu khổng lồ - nguồn tài nguyên được ví như "dầu mỏ của thế kỷ 21".

Vì thế, nếu không có cơ chế bảo vệ phù hợp, dữ liệu cá nhân và tài chính sẽ trở thành mục tiêu tấn công hàng đầu. Tội phạm có thể "đọc vị" nạn nhân, xây dựng kịch bản sát với bối cảnh đời sống, từ đó vô hiệu hóa cảnh giác. Như trên, các thủ đoạn điển hình bao gồm giả mạo cơ quan chức năng bằng video Deepfake, dựng bối cảnh giả, gửi lệnh bắt giả, gây áp lực tâm lý để chiếm đoạt tài sản. Nhiều vụ việc đã ghi nhận số tiền thiệt hại lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng.

Không chỉ cá nhân, doanh nghiệp cũng là mục tiêu. Một trong những thủ đoạn phổ biến là chiếm quyền kiểm soát email để thay đổi thông tin thanh toán. Chỉ một sai sót trong xác minh có thể khiến doanh nghiệp mất hàng trăm nghìn USD trong vài giờ.

Các hình thức lừa đảo khác như “tình cảm – tài chính”, sàn đầu tư ảo (Forex, tiền số), hay cho vay qua ứng dụng với lãi suất “cắt cổ” cũng tiếp tục bùng phát. Trong đó, nhiều đường dây có quy mô hàng chục nghìn nạn nhân, số tiền chiếm đoạt lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Đáng lưu ý, phần lớn các đối tượng cầm đầu thường ở nước ngoài, khiến việc xử lý và thu hồi tài sản gặp nhiều khó khăn.

Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi. Ảnh Tuấn Việt

Liên quan đến tình trạng mua bán dữ liệu cá nhân, theo Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi, trong ba năm gần đây, cơ quan chức năng đã phát hiện hơn 30 vụ việc với tổng cộng khoảng 160 triệu bản ghi dữ liệu bị đánh cắp và rao bán. Trong đó, các thiết bị IoT như camera, tivi thông minh cũng trở thành “điểm yếu” nếu không được bảo mật đúng cách, dẫn đến nguy cơ bị theo dõi, tống tiền.

Từ thực tiễn đó, đối với cá nhân, ông Thi nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi là chủ động bảo vệ mình trong môi trường số là: sử dụng mật khẩu mạnh, xác thực đa yếu tố, không chia sẻ thông tin tùy tiện và luôn xác minh trước mọi giao dịch tài chính.

“Trong không gian số, tài sản không chỉ là tiền, mà còn là dữ liệu, danh tính và niềm tin. Khi những yếu tố này bị xâm phạm, hậu quả không chỉ dừng ở thiệt hại kinh tế mà còn lan rộng tới an ninh và ổn định xã hội. Cuộc chiến với tội phạm công nghệ cao vì thế không còn là nhiệm vụ riêng của cơ quan chức năng, mà đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của toàn xã hội”, Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi nhấn mạnh.

Tuấn Việt