An ninh mạng là "tấm khiên" sinh tồn, không phải “xa xỉ phẩm” của SMEs

Dựa trên kinh nghiệm của ông bà tại Việt Nam và các quốc gia khác, ông bà đánh giá thế nào về vị thế của Việt Nam trong trong hành trình hỗ trợ SMEs chuyển đổi số gắn với an ninh mạng?

Ông Filip Graovac, Cố vấn cấp cao, Chương trình Đổi mới và Kinh tế tương lai, Quỹ Châu Á: Gắn bó với Việt Nam khoảng 14 năm, tôi đã chứng kiến hành trình chuyển đổi số từ những ngày đầu còn sơ khai (giai đoạn 2013 - 2014), thời điểm mà khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) vẫn chưa phải là trọng tâm của các chính sách. 

Bước ngoặt chỉ thực sự đến vào giai đoạn 2019 - 2020 với sự dẫn dắt quyết liệt từ Ngân hàng Nhà nước, Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng Bộ Công Thương. Đặc biệt, đại dịch COVID-19 chính là một “cú sốc” buộc các SME phải phản ứng thần tốc. Chúng tôi ghi nhận nhu cầu bùng nổ của cộng đồng doanh nghiệp trong việc tận dụng các nền tảng mạng xã hội như Zalo, Facebook, WhatsApp... cho thương mại điện tử và kinh doanh trực tuyến.

Trong hai năm qua, Nghị quyết 68 của Đảng đã xác định kinh tế tư nhân là động lực tăng trưởng mới. Với mục tiêu có thêm 1 triệu doanh nghiệp SME, chuyển đổi số chính là con đường ngắn nhất để bứt phá.

Về khía cạnh an ninh mạng, đây là một nội dung đặc biệt trọng yếu. Do quá trình dịch chuyển lên môi trường số diễn ra quá “thần tốc” dưới áp lực của đại dịch COVID-19, doanh nghiệp gần như không có đủ thời gian để đánh giá thấu đáo mọi rủi ro tiềm ẩn. Hệ quả là chúng ta vừa gia tăng cơ hội, vừa tự nới rộng những lỗ hổng bảo mật. Thực trạng này bắt nguồn từ việc năng lực phòng thủ và nhận thức về an toàn mạng đang có một khoảng cách khá xa so với đà tăng trưởng số hóa của chính doanh nghiệp.

Hai năm gần đây, an ninh mạng đã trở thành ưu tiên hàng đầu của Chính phủ trong chiến lược thúc đẩy kinh tế. Vấn đề cốt lõi không chỉ là tốc độ phát triển, mà là khả năng tự bảo vệ của chúng ta trước các rủi ro trong hành trình tăng trưởng. Theo quan sát của tôi, Việt Nam đang thể hiện vượt trội so với nhiều quốc gia khác khi đạt được những bước tiến dài cả về chỉ số kinh tế lẫn mức độ chuyển đổi số nhanh chóng.

Từ các dự án phát triển sinh kế bền vững và hỗ trợ khu vực dễ tổn thương mà ông bà từng tham gia, đâu là bài học quan trọng có thể áp dụng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ trong kỷ nguyên số?

Bà Anthea Mulakala, Giám đốc cấp cao, Chương trình Kinh tế số, Quỹ Châu Á: Như ông Filip đã chia sẻ, số hóa mang lại những lợi thế khổng lồ cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, giúp họ mở rộng quy mô kinh doanh và tiếp cận khách hàng hiệu quả hơn. Nó cho phép họ mở rộng hoạt động kinh doanh ra nhiều kênh hơn, mở rộng tệp khách hàng, cải thiện hoạt động tiếp thị trên nhiều nền tảng khác nhau. Thế nhưng, đây thực sự là một “con dao hai lưỡi”. Những rủi ro đi kèm là rất lớn, trong khi phần lớn doanh nghiệp vẫn chưa hiểu rõ bản chất của các mối đe dọa mạng, dẫn đến việc họ hoàn toàn thiếu sự chuẩn bị cần thiết trước các rủi ro này.

Bài học cốt lõi tôi muốn nhấn mạnh là: số hóa phải luôn đi đôi với bảo mật. An ninh mạng tuyệt đối không phải là một lựa chọn “có thì tốt” hay một thứ xa xỉ phẩm đính kèm, đó là điều kiện tiên quyết cho sự sinh tồn của doanh nghiệp và sự phát triển bền vững của các nền kinh tế đang lên trong khu vực.

Bên cạnh đó, phương thức đào tạo cũng đóng vai trò then chốt. Nhận thức đơn thuần là chưa đủ, điều doanh nghiệp cần hơn thế là kỹ năng thực tế và khả năng tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ. Bởi lẽ, ngay cả khi đã nhận diện được các mối đe dọa, doanh nghiệp vẫn sẽ lúng túng nếu không biết cách nâng cao năng lực chuyên môn hoặc không biết tìm kiếm sự hỗ trợ ở đâu để chuyển hóa nhận thức thành hành động cụ thể.

Ông Filip Graovac: Tôi hoàn toàn đồng thuận và muốn nhấn mạnh thêm về khía cạnh bền vững. Hiện nay, chúng ta đang nhắc tới khái niệm “chuyển đổi kép” - sự giao thoa tất yếu giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Dù hai lộ trình này thường song hành, chúng ta cũng cần nhìn nhận thực tế rằng chúng không phải lúc nào cũng đồng nhất. Chuyển đổi số đôi khi đi kèm với những “chi phí” môi trường không nhỏ, điển hình như mức tiêu thụ năng lượng khổng lồ từ các trung tâm dữ liệu hay hạ tầng hạ tầng vận hành trí tuệ nhân tạo (AI).

Dẫu vậy, hai yếu tố này luôn mang tính bổ trợ mật thiết, và các doanh nghiệp hiện nay đều nhận thức rõ việc tham gia vào tiến trình này là tất yếu. Những cam kết như Thỏa thuận Xanh của châu Âu, các đạo luật xanh tại Mỹ hay quyết sách từ những quốc gia dẫn đầu đã tạo ra một “luật chơi” mới: các doanh nghiệp buộc phải thích ứng với các tiêu chuẩn bền vững. Trong đó, chuyển đổi số đóng vai trò là đòn bẩy then chốt để tăng tốc lộ trình này. Tôi tin rằng, sự bền vững trong kỷ nguyên mới chính là sự hợp nhất giữa yếu tố “Xanh” và yếu tố “Số” trong mọi chiến lược chuyển đổi của doanh nghiệp.

Theo ông bà, những rào cản lớn nhất mà các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở các nền kinh tế đang phát triển phải đối mặt khi cố gắng cân bằng giữa chuyển đổi số và an ninh mạng là gì?

Bà Anthea Mulakala: Một thực tế đáng lưu ý là nhiều doanh nghiệp nhỏ hiện vẫn đang thiếu đi một hệ sinh thái hỗ trợ thực chất. Dù đã có nhận thức về rủi ro và các dịch vụ hiện hữu, họ vẫn lúng túng trong việc tìm cách tiếp cận. Điều cốt yếu hiện nay là các SME phải biết chính xác mình cần tìm đến ai khi gặp sự cố mạng hoặc đứng trước các mối đe dọa tiềm tàng. Họ không chỉ cần một địa chỉ để báo cáo, mà còn cần được đảm bảo rằng mình đang chia sẻ thông tin trong một môi trường thực sự an toàn và đáng tin cậy.

Bên cạnh đó, việc tiếp cận kỹ năng, các chương trình đào tạo và cơ chế hỗ trợ dài hạn đóng vai trò vô cùng thiết yếu. Một khóa học ngắn hạn vài giờ chỉ có thể mang lại những thay đổi tạm thời. Trong khi đó, môi trường an ninh mạng vốn biến động không ngừng, đòi hỏi một hệ sinh thái hỗ trợ đủ mạnh để có thể đồng hành và bảo vệ các doanh nghiệp nhỏ một cách bền bỉ trong dài hạn.

Tại nhiều quốc gia trong khu vực, chúng ta đang thấy một sự “lệch pha” đáng ngại, khi hệ thống hỗ trợ SME và hệ sinh thái an ninh mạng vẫn đang vận hành tách biệt. Chính sự thiếu kết nối này đã tạo ra một “khoảng trống” về dịch vụ bảo mật dành riêng cho khối doanh nghiệp vừa và nhỏ. Tôi đánh giá cao nỗ lực của Việt Nam trong việc chủ động thu hẹp khoảng cách này. Những kinh nghiệm thực tiễn từ Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành bài học quý giá cho các quốc gia khác trong khu vực. 

Với vai trò tại Quỹ châu Á và kinh nghiệm kết nối khu vực công - tư, ông bà nhìn nhận thế nào về vai trò của hợp tác đa bên trong xây dựng hệ sinh thái an ninh mạng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ?

Bà Anthea Mulakala: Tôi muốn khẳng định lại rằng, xây dựng an ninh mạng là một bài toán mang tính hệ sinh thái. Tại sự kiện hôm nay, chúng ta đã thấy sự hiện diện đầy đủ của các bên: Chính phủ, cơ quan thực thi pháp luật và cả các doanh nghiệp an ninh mạng. Chính sự phối hợp đa bên này đã tạo ra những phản ứng mang tính hệ thống, từ việc định hình chính sách, ban hành quy định pháp lý cho đến các hành động thực tiễn, từ đó nhằm thiết lập một môi trường không gian mạng an toàn cho tất cả mọi người.

Song hành với khuôn khổ pháp lý, chúng ta cần những chiến lược thực thi thực chất để giải quyết bài toán “chặng cuối”. Thách thức đặt ra là làm thế nào để đưa các dịch vụ hỗ trợ đến được với những đối tượng vốn đang nằm ngoài mạng lưới bảo vệ, như các doanh nghiệp vừa và nhỏ nhỏ hay cá nhân trong cộng đồng? 

Do đó, việc thiết lập các cơ chế sẵn sàng và tận dụng mạng lưới đối tác là vô cùng cấp thiết. Tại Quỹ Châu Á, phương châm nhất quán của chúng tôi trên toàn khu vực là hợp tác chặt chẽ với các đối tác bản địa uy tín. Họ chính là những người đóng vai trò bắc nhịp cầu, giúp chuyển hóa các chính sách vĩ mô thành các hành động triển khai và phản ứng thực tế tại cơ sở.

Làm thế nào để các giải pháp an ninh mạng trở nên dễ tiếp cận hơn đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đặc biệt khi họ có nguồn lực và năng lực hạn chế?

Bà Anthea Mulakala:  Tôi đặc biệt nhấn mạnh vai trò then chốt của các tổ chức trung gian và hiệp hội như Hội đồng doanh nhân nữ (VWEC) thuộc VCCI. Đây là những đơn vị đã gây dựng được niềm tin vững chắc và sở hữu mạng lưới thành viên sâu rộng trong cộng đồng SME. Chính kinh nghiệm làm việc sát sườn với các doanh nghiệp nhỏ giúp họ trở thành nhịp cầu hiệu quả nhất để đưa các giải pháp an ninh mạng vào thực tế.

Chẳng hạn, khi đối mặt với một sự cố an ninh mạng, nhiều doanh nghiệp nhỏ thường nảy sinh tâm lý mặc cảm, lo sợ bị kỳ thị và dẫn đến việc ngần ngại báo cáo. Tuy nhiên, nếu họ có thể tìm đến các tổ chức trung gian mà mình vốn là thành viên để chia sẻ, một mối quan hệ dựa trên sự tin cậy sẽ được thiết lập. Từ “điểm tựa” này, doanh nghiệp không chỉ nhận được sự hỗ trợ, đào tạo kịp thời, mà những trải nghiệm thực tế của họ còn được chuyển tải tới cấp hoạch định chính sách. Do đó, vai trò của các tổ chức trung gian như một đối tác tin cậy trong việc đào tạo, hỗ trợ và tiếp nhận báo cáo là vô cùng then chốt.

Ông Filip Graovac: Tôi muốn nhấn mạnh rằng, an ninh mạng là một thách thức quá lớn để một chủ thể đơn lẻ, dù là Chính phủ hay khu vực tư nhân có thể tự mình giải quyết. Điều này đòi hỏi các tầng nấc hợp tác đa dạng, trọng tâm là quan hệ đối tác công - tư. Đặc biệt, các doanh nghiệp cần thấu hiểu một nguyên lý cốt lõi: hệ thống chỉ mạnh bằng mắt xích yếu nhất. Trong bối cảnh hiện nay, không một tập đoàn đa quốc gia, doanh nghiệp FDI hay tập đoàn lớn nào tại Việt Nam có thể hoạt động tách biệt. Dù sở hữu chính sách phòng thủ kiên cố đến đâu, họ vẫn luôn gắn liền với mạng lưới nhà cung cấp, đơn vị bán hàng và dịch vụ, những bộ phận không thể tách rời trong hệ sinh thái chung của họ.

Một khi nhận thức được rằng vành đai phòng thủ an ninh mạng không chỉ giới hạn trong nội bộ doanh nghiệp mà còn bao trùm cả hệ sinh thái, chúng ta sẽ thấy sự chuyển dịch nguồn lực đầu tư vào chuỗi cung ứng và cộng đồng. Thực tế, tài chính vẫn là rào cản lớn nhất đối với các doanh nghiệp nhỏ. Đây chính là lý do khiến họ thường xuyên trì hoãn các biện pháp bảo mật, chấp nhận “đặt cược” và hy vọng rằng mình sẽ không phải là nạn nhân tiếp theo của tội phạm mạng. 

Khi mở rộng vành đai bảo mật ra ngoài phạm vi nội bộ, các doanh nghiệp FDI và tập đoàn đa quốc gia sẽ nhận thấy một tất yếu chiến lược: an ninh mạng là sự sống còn của cả hệ thống. Điều này càng nhấn mạnh vai trò của điện toán đám mây, bởi trong môi trường kết nối, một lỗ hổng đơn lẻ cũng đủ sức kéo sập toàn bộ cấu trúc. Hãy thử hình dung một đơn vị kế toán nhỏ đang cộng tác với bạn, nếu họ không được bảo vệ, họ vô tình trở thành “cửa hậu” để tin tặc xâm nhập và đánh cắp dữ liệu của chính tập đoàn. Đã đến lúc chúng ta cần tư duy theo bức tranh tổng thể thay vì chỉ loay hoay bảo vệ cục bộ.

Bà Anthea Mulakala: Bổ sung thêm góc nhìn này, tôi cho rằng các bên liên quan trong hệ sinh thái, đặc biệt là khối tư nhân như các ngân hàng và nền tảng số, cần nhận thức rõ vai trò của mình. Họ mang trên mình trách nhiệm bảo trợ không chỉ cho các doanh nghiệp nhỏ hơn mà còn cho toàn bộ người dùng cuối đang vận hành trong chính môi trường của họ.

Các chủ thể lớn cần nỗ lực hơn nữa trong việc tích hợp sẵn các lớp bảo mật mặc định vào hệ thống, thay vì đẩy toàn bộ gánh nặng trách nhiệm lên vai người dùng cuối. Thử hình dung một doanh nghiệp nhỏ kinh doanh trên Facebook, họ cần được bảo vệ bởi những công cụ nhúng sẵn để có thể yên tâm vận hành. Rõ ràng, chúng ta cần thấy nhiều nỗ lực thực chất hơn ở cấp độ nền tảng để đảm bảo sự an toàn cho toàn bộ hệ sinh thái.

Ông bà chia sẻ thông điệp then chốt nào tới các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam để họ cảm thấy tự tin hơn trên hành trình chuyển đổi số an toàn?

Ông Filip Graovac: Tại Việt Nam, tôi thường nghe một triết lý rất hay: “Muốn đi nhanh hãy đi một mình, muốn đi xa hãy đi cùng nhau”. Điều này hoàn toàn đúng với bối cảnh hiện nay. Nếu chọn cách hoạt động đơn độc và tách biệt, doanh nghiệp chắc chắn sẽ trở nên vô cùng mong manh. Ngược lại, khi hòa mình vào một hệ sinh thái, nơi tri thức, kinh nghiệm và các cơ chế hỗ trợ được chia sẻ rộng rãi, doanh nghiệp không chỉ xây dựng được “tấm khiên” an toàn vững chắc mà còn tạo đà để thịnh vượng hơn. Thông điệp cốt lõi là: tham gia vào an ninh mạng cũng chính là cam kết đồng hành cùng sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế số.

Trong những chuyến đi của Quỹ Châu Á tới vùng nông thôn và các khu vực vùng sâu vùng xa, chúng tôi nhận thấy nhiều người dân mới chỉ tiếp cận các dịch vụ số ở mức sơ khai nhất. Họ luôn mang theo những nỗi lo thường trực: Dữ liệu của mình sẽ đi đâu? Một cú bấm nhầm liệu có khiến tiền bạc tiêu tan? Sự thiếu vắng người hỗ trợ trực tiếp khiến họ càng thêm e dè. 

Tuy nhiên, chìa khóa để vượt qua rào cản này chính là sự va chạm thực tế trong một môi trường an toàn. Hãy bắt đầu từ những bước nhỏ nhất. Đây cũng chính là cách mà rất nhiều doanh nghiệp ở Việt Nam đã bắt đầu, khởi nghiệp từ quy mô khiêm tốn rồi dần bứt phá thành những tập đoàn lớn mạnh. Chuyển đổi số cũng tuân theo quy luật tất yếu đó: tích lũy từ những trải nghiệm nhỏ để sẵn sàng cho những mục tiêu lớn hơn.

Bà Anthea Mulakala: Bên cạnh đó, tôi cho rằng việc duy trì các sự kiện kết nối như Diễn đàn “Tương lai số an toàn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ” là vô cùng cần thiết. Thật ấn tượng khi thấy sự hội tụ đầy đủ của các bên: từ đại diện SME, cơ quan Chính phủ, lực lượng thực thi pháp luật cho tới giới chuyên gia pháp lý và Hiệp hội An ninh mạng quốc gia. Chúng ta cần nhân rộng những cơ hội gặp gỡ này từ cấp trung ương xuống đến địa phương. Đó chính là cách tốt nhất để giới hoạch định chính sách thấu hiểu thực trạng của doanh nghiệp, đồng thời giúp các SME nắm bắt kịp thời những nguồn lực hỗ trợ đang sẵn có dành cho họ.

Đăng Khoa - Lệ Thanh