Liên hợp quốc ủng hộ sáng kiến đặt Trung tâm Nâng cao năng lực an ninh mạng tại Việt Nam

Đó là khẳng định của ông Joshua James, phụ trách Văn phòng Liên hợp quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC) khi làm việc với đại diện Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (NCA) mới đây.

Trong chuyến công tác tại Việt Nam cuối tuần qua, ông Joshua James đã có buổi làm việc với Hiệp hội An ninh mạng quốc gia. Ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng thư ký kiêm Chánh văn phòng Hiệp hội đã trao đổi với ông Joshua James xung quanh việc hợp tác giữa Việt Nam và Liên hợp quốc trong lĩnh vực an ninh mạng, trong đó có sáng kiến đặt Trung tâm Nâng cao năng lực an ninh mạng châu Á - Thái Bình Dương tại Việt Nam.

- Cuối tháng 10 năm ngoái, Việt Nam là quốc gia chủ nhà của Lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng. Ông đánh giá thế nào về vai trò của Việt Nam đối với Công ước này?

Ông Joshua James: Xin cảm ơn về câu hỏi của ngài. Tôi cho rằng sự kiện Lễ mở ký Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng, được tổ chức tại Hà Nội vào tháng 10 năm ngoái, là một sự kiện vô cùng ấn tượng, quy tụ được rất nhiều quốc gia đang thực sự quan tâm đến tác động mà tội phạm mạng đang gây ra đối với đất nước của họ, cũng như nhận thức rằng đây là một thách thức mang tính toàn cầu.

Việt Nam đã trở thành trung tâm của Lễ mở ký. Việt Nam đã định vị mình như một quốc gia dẫn dắt trong lĩnh vực này, trong nỗ lực thúc đẩy hành động toàn cầu nhằm giải quyết vấn đề tội phạm mạng cũng như tình trạng các nhóm tội phạm xuyên biên giới ngày càng tăng.

Tôi cho rằng kể từ thời điểm đó, Việt Nam đã làm rất nhiều việc để nâng cao nhận thức về Công ước, về ý nghĩa của Công ước, về sự hợp tác. Tất nhiên, UNODC đang cố gắng hỗ trợ những nỗ lực đó nhằm khuyến khích thêm nhiều quốc gia ký kết và tiến tới phê chuẩn, và tôi nghĩ rằng Việt Nam, cũng như các quốc gia châu Á khác, đang hành động rất nhanh để cố gắng hài hòa hóa hệ thống pháp luật và bảo đảm rằng Công ước sẽ được phê chuẩn trong thời gian sớm nhất có thể.

Vì vậy, thực sự là Việt Nam, đồng thời là cả khu vực, đang làm việc rất nỗ lực để đối phó với vấn đề tội phạm mạng ngày càng gia tăng mà họ đang chứng kiến. Và tôi nghĩ rằng Việt Nam thực sự đang ở vị thế của một quốc gia dẫn đầu trong lĩnh vực này. Tôi thực sự trân trọng tất cả những gì Việt Nam đã làm cho công việc đó. Hy vọng rằng chúng ta có thể tiếp tục duy trì đà phát triển này.

- Theo ông thì liệu có khó khăn gì trong việc các quốc gia nội luật hoá theo tôn chỉ của Công ước trước khi tiến hành phê chuẩn?

Tôi cho rằng Công ước này, trước hết, đã được mong đợi từ rất lâu. Nhiều người đã nói về vấn đề tội phạm mạng trong suốt nhiều năm trước đây. Ý tôi là ngày càng có nhiều quốc gia được kết nối với Internet hơn và nhiều quốc gia tương tác với mạng xã hội hơn, cũng như sự gắn kết mà Internet mang lại. Nhưng thật không may, điều đó cũng kéo theo nhiều tội phạm mạng hơn. Vì vậy, tôi nghĩ rằng tác động tổng thể của Công ước và việc ký kết Công ước tại Hà Nội thực sự là việc tập hợp tất cả mọi người lại để cùng nói rằng: chúng ta nhận thấy đây không chỉ là một vấn đề ở cấp quốc gia, mà là một vấn đề toàn cầu, và chúng ta phải làm điều gì đó để giải quyết.

Hiện nay, mọi người đều nhận ra rằng Internet và công nghệ có ảnh hưởng đến an ninh quốc gia của họ, vì vậy đây không chỉ là một thách thức về tội phạm mạng mà còn là một vấn đề an ninh quốc gia mà mọi người đang nhìn nhận một cách nghiêm túc hơn. Vì vậy, tôi nghĩ rằng, nhìn chung các quốc gia đang cùng nhau nhận thức và thừa nhận rằng đây là một vấn đề then chốt mà chúng ta phải hợp tác để giải quyết. Và tất nhiên, ý nghĩa của sự kiện này diễn ra tại Hà Nội còn nằm ở chỗ, đây là một trong những công ước đầu tiên của Liên hợp quốc được ký kết tại châu Á. Nó phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ trong khu vực châu Á.

- Vậy ngược lại, các quốc gia sẽ có thuận lợi gì khi Công ước chính thức có hiệu lực?

Vâng, khi Công ước chính thức có hiệu lực, ý tôi là thậm chí ngay cả trước thời điểm đó, chúng ta đã phải đối mặt với thách thức lớn là các quốc gia cần phải điều chỉnh hệ thống pháp luật trong nước của mình. Và những quốc gia đã có sẵn các quy định pháp luật về tội phạm mạng hoặc chứng cứ điện tử sẽ phải xem xét các định nghĩa trong Công ước sẽ tác động như thế nào, cũng như những thay đổi nào họ có thể phải thực hiện đối với các văn bản pháp luật hiện hành, và đó không phải là một quá trình dễ dàng, bởi vì các hệ thống pháp luật đã được thiết lập sẵn vốn đã có rất nhiều tác động trong hệ thống tư pháp của họ. Việc phân tích tác động thực sự sẽ mất khá nhiều thời gian, nhưng chắc chắn là xứng đáng để cố gắng hài hòa nhằm bảo đảm rằng tất cả các quốc gia đều thống nhất.

Một khi Công ước thực sự được đủ số quốc gia phê chuẩn và chính thức có hiệu lực, thì các quốc gia có thể bắt đầu sử dụng Công ước đó như một công cụ, giống như một nền tảng chung mà mọi người có thể dựa vào để giao tiếp. Nếu tất cả mọi người đều có cùng một cách hiểu về việc hợp tác trong phòng chống tội phạm mạng, thì họ thực sự có thể sử dụng Công ước này để đưa ra các yêu cầu về chứng cứ điện tử xuyên biên giới.

Có một cách hiểu chung, bất kể khác biệt về ngôn ngữ hay văn hóa, về ý nghĩa của việc chuyển giao chứng cứ điện tử và sử dụng những chứng cứ đó trong hệ thống cốt lõi của mình. Vì vậy, tôi thực sự nghĩ rằng phần khó khăn nhất vẫn còn ở phía trước, đó là đạt được phê chuẩn, nhưng một khi điều đó xảy ra thì việc trao đổi thông tin và hợp tác sẽ trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.

- Hiện nay tội phạm mạng là vấn nạn toàn cầu, cần có sự nỗ lực của các quốc gia trên toàn cầu. Vậy UNODC đã có hỗ trợ gì để các quốc gia sớm nội luật hoá và phê chuẩn Công ước?

Chúng tôi đang áp dụng một cách tiếp cận hai mũi nhọn. Mũi nhọn thứ nhất đơn giản là hỗ trợ các quốc gia xem liệu có những khoảng trống nào trong hệ thống pháp luật hiện hành của họ, và mức độ mà pháp luật hiện tại của họ đã phù hợp với Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng hay chưa, liệu đã phù hợp chưa, có điều gì cần phải thay đổi không.

Chúng tôi có thể đưa ra các khuyến nghị về những điểm có thể còn thiếu sót. Nhưng tất nhiên, chúng tôi không nói cho các quốc gia biết họ phải ban hành những quy định pháp luật nào. Đó là quy trình riêng của họ. Chúng tôi có thể đưa ra hướng dẫn và tư vấn dựa trên các thông lệ tốt nhất mà chúng tôi quan sát được trên toàn thế giới. Vì vậy, việc hỗ trợ các quốc gia có nhu cầu tìm hiểu và phân tích các khoảng trống này là bước đầu tiên.

Nhưng đồng thời, điều mà chúng tôi đã bắt đầu và đang triển khai chính là khâu thực thi kỹ thuật trên thực tế. Ví dụ, bảo đảm rằng các cán bộ thực thi pháp luật có đủ kỹ năng để thực hiện các công việc như giám định số và thu thập chứng cứ điện tử. Theo cách đó, khi Công ước có hiệu lực, lực lượng thực thi pháp luật đã sẵn sàng để làm việc dựa trên Công ước này. Vì vậy, đây là cách tiếp cận hai mũi nhọn mà chúng tôi đang thực hiện hiện nay.

- Được biết Việt Nam đã đề nghị thành lập và vận hành Trung tâm nâng cao năng lực an ninh mạng khu vực châu Á - Thái Bình Dương đặt tại Việt Nam. UNODC có ủng hộ ý tưởng này không và UNODC sẽ có sự hỗ trợ cho Việt Nam như thế nào để điều này thành hiện thực?

Việc có một trung tâm và đặt trung tâm đó tại Việt Nam, theo tôi, một lần nữa cho thấy thiện chí và quyết tâm của Việt Nam trong việc giải quyết vấn đề tội phạm mạng, cũng như mong muốn trở thành một đầu mối để các quốc gia có thể ứng phó với thách thức này. Tất nhiên, UNODC sẽ hỗ trợ trung tâm này xây dựng năng lực liên quan đến Công ước, nhưng đồng thời cũng tập trung vào việc nâng cao năng lực cho lực lượng thực thi pháp luật trong các lĩnh vực chủ đề khác, trọng tâm là tội phạm mạng.

Để biến trung tâm này trở thành hiện thực, hiện nay chúng tôi đang làm việc với Bộ Công an, Bộ Ngoại giao, cũng như các quốc gia khác trong khu vực để xem xét họ thực sự cần những gì, tiến hành đánh giá nhu cầu, và sau đó là cách thức để tất cả các yếu tố này có thể phối hợp với nhau, bởi vì hợp tác quốc tế cũng là một thách thức. Nguồn lực sẽ như thế nào và các vấn đề tương tự.

Đối với chúng ta, lợi ích lớn nhất là giảm sự trùng lặp, bởi vì nếu chúng ta có thể có một trung tâm, chẳng hạn tại Việt Nam, chúng ta có thể tập trung vào việc xây dựng năng lực về tội phạm mạng và có thể bắt đầu mời các đối tác trong khu vực tham gia - sẽ không phải lặp lại các nỗ lực tương tự ở nhiều khu vực hay nhiều quốc gia khác nhau. Vì vậy, đối với chúng tôi, việc bắt đầu tập trung hóa một phần các hoạt động này và sau đó đưa tất cả các đối tác đến Việt Nam để cùng thảo luận là điều hợp lý.

- Là người phụ trách UNODC khu vực châu Á - Thái Bình Dương, ông hãy so sánh về nỗ lực đấu tranh phòng chống tội phạm mạng của Việt Nam so với các quốc gia trong khu vực. Ông thấy Việt Nam đứng ở đâu so với các quốc gia trong khu vực?

Như tôi đã nói, việc đăng cai tổ chức lễ ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng đã là một dấu hiệu rất rõ ràng cho thấy Việt Nam coi trọng vấn đề này một cách nghiêm túc. Về mặt thực tế trong công tác đấu tranh chống tội phạm mạng, tôi cho rằng Việt Nam cũng đang làm rất tốt ở cấp độ quốc gia, chẳng hạn như việc xác định các hành vi lừa đảo trực tuyến đang diễn ra ở đâu, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ xảy ra ở đâu và có biện pháp ứng phó phù hợp. Vì vậy, tôi nghĩ rằng phản ứng ở cấp quốc gia của Việt Nam là rất mạnh mẽ. Và ở bình diện quốc tế, ngày càng thể hiện rõ hơn sự sẵn sàng thừa nhận đây là một vấn đề chung.

Nhưng đồng thời, tôi cũng thấy những nỗ lực nhằm xây dựng thêm nhiều mối quan hệ đối tác. Và chính những mối quan hệ đối tác đó mới là phần khó khăn nhất. Vì vậy, tôi cho rằng bước đi mà Việt Nam đang hướng tới là một động thái rất quyết liệt ở cấp độ quốc gia. Vậy làm thế nào để chuyển hóa điều đó thành một phản ứng ở cấp độ quốc tế.

Để đấu tranh chống tội phạm mạng mà vẫn bảo vệ được chủ quyền quốc gia, đây chính là vấn đề đang được thảo luận. Và tôi nghĩ rằng Việt Nam thực sự đang ở vị thế rất thuận lợi trong việc cân bằng cả hai yếu tố này, bởi vì an ninh quốc gia là một chủ đề hết sức quan trọng, và tội phạm mạng cũng là một chủ đề hết sức quan trọng. Làm thế nào để đưa tất cả các đối tác vào cùng hợp tác.

Tôi nghĩ rằng hiện nay Việt Nam đang dẫn dắt cuộc thảo luận này trong khu vực về cách tạo ra sự cân bằng đó. Các phản ứng ở cấp quốc gia cho đến nay là rất tốt, và tôi hy vọng rằng Việt Nam sẽ tiếp tục coi tội phạm mạng là một vấn đề hết sức nghiêm túc, điều mà tôi tin chắc là các bạn sẽ làm, và tiếp tục phát huy những kết quả rất tích cực này.

- Hiện nay Bộ Công an Việt Nam nói chung và Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao nói riêng đang nỗ lực đấu tranh ngăn chặn các loại tội phạm trực tuyến, cũng như tuyên truyền để nâng cao kiến thức cho người dân. Nếu đưa ra một khuyến nghị, ông có từ khóa gì cho Việt Nam trong việc đấu tranh với tội phạm mạng?

Điều mà tôi muốn khuyến nghị là, hãy “tiếp tục chiến đấu”. Vâng, bởi vì đây là một vấn đề vô cùng khó khăn và các nhóm tội phạm mạng cũng không ngừng tiến hóa. Họ thích ứng với các công nghệ mới một cách cực kỳ nhanh chóng. Họ thay đổi mô hình hoạt động của mình dựa trên các công nghệ mới, trong khi các chính phủ thì thường phản ứng chậm hơn trước những thay đổi công nghệ đó. Các chính phủ phải thận trọng hơn, áp dụng cách tiếp cận dựa trên đánh giá rủi ro.

Một chính phủ không thể ngay lập tức triển khai những công nghệ mới nhất. Trong khi đó, tội phạm mạng thì có thể. Và đây là một thách thức mà chúng ta luôn phải đối mặt. Điều đó có nghĩa là các nhóm tội phạm sẽ luôn tìm kiếm những cách thức sáng tạo để thực hiện hành vi phạm pháp. Và phản ứng duy nhất của chính phủ là phải liên tục xác định vấn đề và làm mọi thứ có thể để xóa bỏ vấn đề đó trong những phạm vi mà họ có thể kiểm soát.

Nếu mọi quốc gia đều có thể đạt được điều đó, thì tội phạm mạng sẽ không còn đất để hoạt động. Vì vậy, tôi nghĩ rằng khuyến nghị của tôi là mọi người hãy tiếp tục chiến đấu. Việt Nam đang làm rất tốt công tác nâng cao nhận thức cộng đồng, chẳng hạn như nâng cao nhận thức về an ninh cá nhân. Hãy tiếp tục duy trì những hoạt động như vậy, bởi vì công chúng cũng là một phần của thế trận an ninh đó. Thực sự thì đây là một cuộc đấu tranh không có hồi kết giữa tội phạm và các mô hình hoạt động của chúng, với những nỗ lực mà chúng ta đang thực hiện. Vì vậy, tôi chỉ muốn nói là “tiếp tục chiến đấu”.

- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!

Đăng Khoa - Thu Uyên - Lệ Thanh