Về trang chủ |
Chỉ đạo của Ban Bí thư về việc “cần chấm dứt triển khai quá nhiều các phần mềm” không chỉ là một cảnh báo về thực trạng chuyển đổi số hiện nay, mà còn đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong đầu tư, triển khai và vận hành phần mềm trong khu vực nhà nước. Vấn đề lúc này không còn là có nên dừng hay không, mà là dừng để làm gì và làm tiếp như thế nào.
 |
Trong nhiều năm qua, phần mềm trong khu vực công thường được triển khai theo tư duy mua sắm hành chính: lập dự án, mời thầu, triển khai, nghiệm thu và kết thúc. Phần mềm được coi như một sản phẩm hoàn chỉnh tại thời điểm bàn giao, thay vì một hệ thống sống cần được duy trì, mở rộng và thích ứng liên tục với thay đổi của nghiệp vụ và chính sách.
Cách làm này dẫn tới một thực tế phổ biến: mỗi cơ quan, mỗi địa phương có một hệ thống riêng, chức năng tương tự nhau nhưng không thể dùng chung, không kết nối được với nhau và nhanh chóng lạc hậu. Khi phát sinh yêu cầu mới, phương án quen thuộc lại là làm thêm một phần mềm mới, thay vì kế thừa và phát triển trên nền tảng sẵn có. Chính vòng lặp này tạo ra tình trạng “quá nhiều phần mềm” nhưng hiệu quả sử dụng thấp - điều mà Ban Bí thư đã thẳng thắn chỉ ra.
 |
Thực tế cho thấy, không thiếu công nghệ, không thiếu doanh nghiệp CNTT, cũng không thiếu ngân sách cho chuyển đổi số. Điểm nghẽn nằm ở cách Nhà nước sở hữu và quản trị kết quả của đầu tư CNTT. Khi phần mềm được phát triển theo mô hình đóng, phụ thuộc vào từng nhà cung cấp cụ thể, cơ quan sử dụng gần như không có khả năng chủ động mở rộng, chỉnh sửa hay thay thế nếu hệ thống không còn phù hợp.
Trong bối cảnh đó, việc kêu gọi “dùng phần mềm dùng chung” sẽ khó đi vào thực chất nếu không đi kèm một cơ chế bảo đảm quyền kiểm soát dài hạn của Nhà nước đối với các hệ thống được đầu tư bằng ngân sách.
Từ góc nhìn cá nhân, một trong những hướng đi khả thi để giải quyết bài toán này là phát triển phần mềm dùng chung, phần mềm nội bộ trên nền giấy phép phần mềm nguồn mở. Nguồn mở ở đây không nên được hiểu đơn thuần là lựa chọn kỹ thuật, mà là một công cụ quản trị.
Việc sử dụng giấy phép nguồn mở giúp cơ quan nhà nước có quyền tiếp cận và kiểm soát mã nguồn, tránh phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất, đồng thời tạo điều kiện cho nhiều doanh nghiệp CNTT có thể tham gia phát triển, bảo trì và mở rộng hệ thống trong suốt vòng đời sử dụng. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là: nguồn mở không đồng nghĩa với “phần mềm miễn phí”. Giá trị của dự án CNTT nằm ở chất lượng phân tích nghiệp vụ, thiết kế, triển khai, vận hành và bảo trì, chứ không nằm ở giấy phép phần mềm.
 |
Trên nền tảng đó, các phần mềm dùng chung và phần mềm nội bộ sử dụng ngân sách nhà nước cần được mời thầu, mời báo giá cạnh tranh, trong đó trọng tâm không phải là “mua một phần mềm hoàn chỉnh”, mà là đấu thầu dịch vụ triển khai, vận hành và phát triển hệ thống.
Cách tiếp cận này giúp thay đổi căn bản logic đầu tư: Nhà thầu cạnh tranh bằng năng lực chuyên môn và chất lượng dịch vụ; cơ quan nhà nước có thể thay thế nhà thầu khi cần thiết mà không phải làm lại từ đầu; và hiệu quả sử dụng lâu dài trở thành tiêu chí quan trọng hơn giá trúng thầu ban đầu. Quan trọng hơn, việc triển khai thêm một phần mềm mới sẽ không còn là phản xạ mặc định, mà buộc phải cân nhắc khả năng kế thừa và tái sử dụng hệ thống hiện có.
 |
Nếu chỉ đạo của Ban Bí thư là một điểm dừng cần thiết để chấn chỉnh thực trạng, thì việc xây dựng cơ chế phần mềm dùng chung dựa trên nguồn mở và đấu thầu dịch vụ minh bạch chính là con đường để đi tiếp. Khi Nhà nước thực sự nắm quyền sở hữu và kiểm soát tài sản số do ngân sách tạo ra, chuyển đổi số mới có thể thoát khỏi vòng lặp “làm - bỏ - làm lại” vốn đã tồn tại nhiều năm.
Giảm số lượng phần mềm là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là thay đổi cách đầu tư và quản trị phần mềm. Chỉ khi đó, tinh thần “làm đến nơi đến chốn” trong chuyển đổi số khu vực công mới có thể được hiện thực hóa một cách bền vững.
Nguyễn Thế Hùng
Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Câu lạc bộ Phần mềm Tự do Nguồn mở Việt Nam (VFOSSA)